Klikzink
Op onze felsbanen zit de klem die de baan vasthoudt uit hetzelfde metaal als de baan zelf: verzinkt staal, met daarboven dezelfde coating. Dat is geen toevallige keuze. Zodra u twee verschillende metalen tegen elkaar zet, ontstaat er een koppeling waarbij het ene metaal het andere kan aanvreten, afhankelijk van welke twee metalen het zijn en hoeveel vocht er langs komt. Door de klem uit hetzelfde verzinkte staal te maken als de baan, vervalt die vraag. De klem en de plaat verouderen op dezelfde manier, in hetzelfde tempo, om dezelfde reden.
Die reden is de zinklaag. Onze platen zijn Sendzimir verzinkt, 275 gram zink per vierkante meter, aan beide zijden. Zolang die laag intact is, beschermt hij het staal daaronder. Zodra u een klem stanst, snijdt of buigt, doorbreekt u die laag op de snijkant. Op die snijkant ligt het staal een fractie bloter dan op het vlakke deel van de plaat. De levensduur van de klem op die specifieke plek hangt dus af van hoe dik de zinklaag daar nog is, en van hoeveel vocht er langs die kant komt. Dat geldt op een dak, en het geldt op een gevel. Het verschil zit niet in het materiaal maar in de omstandigheden waarin dat materiaal moet werken.
Op een dak ligt een baan vlak of onder een helling van een paar graden. Regen valt erop en loopt via het vlak naar de goot. Op een gevel staat de baan verticaal. Regen die op een gevel valt, komt er meestal niet loodrecht op terecht maar schuin, geholpen door wind, en loopt vervolgens langs het oppervlak naar beneden in plaats van via een helling weg te lopen. Dat lijkt een detail, maar het betekent dat water op een verticale baan langer over het oppervlak beweegt en op meer plekken langs een felsnaad en een klem strijkt dan op een dakvlak waar het water rechtstreeks naar de laagste kant zoekt.
Voor de klem betekent dat niet dat hij minder lang meegaat. Het betekent dat de plek waar hij zit er anders bij ligt. Op een dak zit de klem meestal aan de onderkant van de fels, met het water dat overwegend van boven op het vlak valt en via het felsprofiel wegloopt. Op een gevel krijgt diezelfde klem water dat van de zijkant komt, opgejaagd door wind, en dat soms tegen de klem aan blijft staan in plaats van eraf te lopen. Bij een gevel op een winderige locatie, bijvoorbeeld een vrijstaand gebouw zonder beschutting van andere bebouwing, merkt u dat het meeste water niet van boven komt maar schuin van de kant waar de wind vandaan waait. De klem moet dat water net zo goed verdragen als regen die recht valt, alleen komt het net iets anders binnen.
Op een dak rust een felsbaan voor een groot deel op de ondergrond. De klem houdt de baan op zijn plaats en neemt windbelasting op, maar het eigen gewicht van de plaat, ongeveer vijf kilo per vierkante meter, drukt grotendeels recht naar beneden op wat eronder ligt. Op een verticale gevel is dat anders. Daar hangt de baan aan de klemmen. Het gewicht van de plaat werkt niet naar beneden op een ondergrond, het werkt naar beneden langs de klem, die op zijn beurt aan de onderconstructie vastzit.
Dat verandert wat er van de klem wordt gevraagd, niet in kracht per klem maar in de manier waarop die kracht werkt. Bij een gevel van, zeg, vier meter hoog telt het gewicht van de hele baan mee bij de klemmen die de baan dragen, terwijl bij een dakvlak van dezelfde oppervlakte dat gewicht grotendeels door de ondergrond zelf wordt opgevangen. Voor de bevestiging betekent dit dat de klemverdeling over de hoogte van een gevelbaan een ander uitgangspunt heeft dan de klemverdeling over de lengte van een dakbaan. Beide werken met dezelfde klem uit hetzelfde materiaal, maar de manier waarop die klem wordt ingezet, met welke tussenafstand en op welke hoogte, volgt uit een andere belasting.
Staal zet uit bij temperatuurwisseling, ongeveer half zoveel als zink. Op een dakvlak zet een lange baan vooral uit in de lengte, van de nok naar de dakvoet, en de klem is daar op ingericht: hij houdt de baan vast maar laat een beetje beweging toe zodat de plaat niet gaat trekken. Op een gevel ligt de bewegingsrichting net zo, alleen dan van boven naar onder in plaats van van hoog naar laag over een dakvlak. Bij een zuidgerichte gevel die de hele dag in de zon staat, loopt de temperatuur van de plaat aanmerkelijk hoger op dan de omgevingstemperatuur, en die plaat zet dan meer uit dan een noordgevel naast hetzelfde gebouw. De klem moet die beweging op elke gevelkant kunnen opvangen, ook al verschilt de mate van uitzetting van gevel tot gevel op hetzelfde gebouw.
Een verticale gevelbekleding met klikbanen werkt goed op een vlak dat verder niet veel te verduren heeft: geen voortdurende mechanische belasting van buitenaf, geen plek waar voetgangers of fietsers rechtstreeks tegenaan kunnen stoten op een manier die de klem zou kunnen ontzetten. Op ooghoogte, bij een entree of langs een pad, is een gevelbekleding vaker onderhevig aan een stootje dan een dakvlak dat niemand aanraakt. Dat is geen reden om het niet te doen, maar wel een reden om op die plekken goed te kijken naar de onderconstructie waar de klem op vastzit, want de klem is zo sterk als waar hij aan hangt.
Minder geschikt is de klikbevestiging op plekken waar de gevel voortdurend natslaat en niet kan drogen, bijvoorbeeld een gevel die grotendeels in de schaduw van een naastliggend gebouw staat en waar wind het water juist tegen de gevel aan blijft duwen in plaats van het te laten weglopen. Dat raakt niet zozeer de klem als bevestigingsmiddel, maar de duur dat de zinklaag op de snijkant van die klem intact blijft onder voortdurend vochtcontact. Op een dak met een minimale helling van zes graden loopt water tenminste een kant op; op een gevel die nooit droogt, blijft het langer op zijn plek.
Het is de moeite waard om dit naast een klikdak op dezelfde soort ondergrond te zetten, waar de bevestiging zelf weer een ander verhaal is dan hier: op een gevel gaat het niet om hoe de baan aan de nok of de dakvoet wordt afgewerkt, maar om hoe de klem het gewicht van een verticaal hangende plaat draagt en hoe hij omgaat met water dat zijwaarts binnenkomt in plaats van van boven te vallen. Wilt u weten of uw gevel zich daarvoor leent, dan kijken we op tekening mee naar de hoogte van het vlak, de windbelasting op die specifieke gevelkant en de onderconstructie waar de klemmen op worden bevestigd.