Klikzink
Op een dak ligt een felsbaan. Op een gevel hangt hij. Dat verschil lijkt met woorden klein, maar het is precies waar de bevestiging het zwaarst op wordt aangesproken. Op een hellend dak rust het gewicht van de plaat grotendeels op de ondergrond en op de klemmen samen, en trekt de wind er vooral aan. Op een verticale gevel draagt elke klem onder de fels het volle gewicht van de baan daarboven, van bovenaan tot aan de eerstvolgende klem. De zwaartekracht werkt niet meer met de plaat mee naar de dakvoet toe, maar recht naar de grond, dwars op de richting waarin de baan loopt.
Onze felsbanen worden op een gevel meestal verticaal gelegd, in plaats van de horizontale legrichting die op een dak gebruikelijk is. Dat is geen kwestie van smaak. Verticaal leggen laat regenwater over de volle lengte van de baan naar beneden lopen, langs de fels, zonder dat het water ergens dwars over een naad moet. Bij een brede baan, richting de acht meter, betekent dat één lange, ononderbroken waterafvoer van bovenkant gevel tot onderkant, met aan weerszijden van die ene baan een fels die het water begeleidt. Er is dan geen kopnaad die het water dwars moet kruisen, wat bij horizontale bevestiging op een gevel wel het geval zou zijn.
Een brede baan op een gevel betekent minder felsen over de breedte van het vlak. Waar een gevel van, zeg, vier meter breed met een baanbreedte van 475 mm in negen stroken zou kunnen, en dus acht felsen tussen die stroken, heeft een bredere baan er minder nodig. Minder felsen is minder leggen, minder klemmen die geplaatst moeten worden, en een rustiger vlak. Dat is de reden dat een aannemer voor een brede baan kiest: de gevel gaat sneller dicht, er is minder materiaal aan randen en overlappen, en het aantal metalen elementen dat op de gevel te zien is, blijft laag.
Maar minder felsen betekent ook dat elke klem meer moet houden. Een klem onder een fels draagt het deel van de baan dat aan die klem hangt: het stuk plaat tussen de klem erboven en de klem erdoor, in de volle breedte van de baan. Bij een smalle baan is dat een smal stuk plaat per klem. Bij een brede baan is het een breed stuk plaat, en dus meer gewicht en meer windbelasting per klem. Het is niet zo dat een bredere baan per definitie minder klemmen per vierkante meter nodig heeft; het aantal klemmen in de hoogte blijft ongeveer gelijk, bepaald door de tussenafstand die nodig is om de plaat vlak te houden. Wat verandert, is de belasting die elke klem draagt, omdat er minder felsen zijn om die belasting over te verdelen.
Op een dak speelt dit anders, omdat de plaat daar deels op de onderconstructie rust en de klemmen vooral optrekkende windkracht en enige uitzetting opvangen. Op een gevel is de klem de enige drager. Er is geen onderconstructie waarop de plaat leunt; de gevelbeplating hangt volledig aan de rij klemmen die onder de felsen is bevestigd. Dat maakt de keuze voor de tussenafstand van de klemmen, en de ondergrond waarin ze verankerd zitten, een ander vraagstuk dan op een hellend dak. Wij denken daar op tekening in mee, per project, omdat de juiste tussenafstand afhangt van de hoogte van de gevel, de windbelasting op die locatie en de ondergrond waarop wordt bevestigd.
Een brede baan heeft tussen de twee felsen een groter vlak plaat dat niet direct aan een klem hangt. Bij wind kan dat vlak gaan bewegen, wat op een gevel eerder hoorbaar is dan op een dak, omdat een gevel dichter bij de gebruiker staat en het geluid niet wegvalt tegen de hemel. Wij leveren dit vlak daarom in drie uitvoeringen: vlak, met een verstijvingsril, of met micro-lines. Op een brede baan, en zeker op een gevel waar het vlak van dichtbij te zien én te horen is, is een vlak zonder verstijving eerder geneigd te klapperen dan een smallere baan zou doen, simpelweg omdat er meer onbevestigd oppervlak tussen de twee felsen ligt. Een verstijvingsril of micro-lines breken dat vlak optisch en mechanisch op, en houden het rustiger, zowel voor het oog als bij wind.
Dit is een van de plekken waar de keuze voor bevestiging en de keuze voor uiterlijk in elkaar overlopen. Wij gaan hier niet in op glans of kleur, dat is aan zinklook.com, maar de keuze tussen vlak, ril of micro-lines is op een brede gevelbaan wel degelijk een vraag die met de bevestiging samenhangt: hoe breder de baan, hoe meer gewicht op de gevel hangt aan verhoudingsgewijs weinig felsen, en hoe eerder het overwegen waard is om het vlak tussen die felsen te verstijven.
Uitzetting werkt bij een verticale, brede baan ook anders dan op een dak. Onze felsbanen zetten ongeveer half zoveel uit als zink, en dat is op een gevel van belang omdat de baan bij een verticale legrichting over zijn volle lengte kan uitzetten en krimpen, van boven tot onder. Bij een brede baan is dat een grotere massa plaat die dat beweging maakt, en de klem moet die beweging toelaten zonder dat de plaat los gaat trekken of gaat kreuken bij de fels. De klik onder de fels is daarop gemaakt: hij houdt de plaat vast zonder hem star vast te zetten, zodat de baan kan bewegen in de lengte terwijl hij aan de klemmen blijft hangen.
Er is een praktische grens aan hoe breed een baan op een gevel verstandig is, en die grens ligt niet bij wat er technisch nog te fabriceren is, want wij leveren op de millimeter af tot 8000 mm. De grens ligt bij wat een rij klemmen kan dragen zonder dat het vlak tussen de felsen gaat werken op een manier die niet meer gewenst is, en bij de hoogte van de gevel waarover die ene lange baan zonder kopnaad moet doorlopen. Op een lage gevel van twee tot drie meter hoog is een brede, verticale baan zonder veel gedoe te leggen en oogt hij rustig. Op een hoge gevel, waar de baan van bovenaan tot beneden een aanzienlijke lengte krijgt, gaat de combinatie van gewicht, windbelasting en uitzetting zwaarder wegen, en is het denken over klemtussenafstand en verstijving van het vlak minder een kwestie van voorkeur en meer een kwestie van wat de bevestiging aankan.
Dit is dan ook een van de gevallen waarop wij liever meekijken op tekening dan op voorhand een breedte aanraden. Een brede baan scheelt op een gevel in leggen en in het aantal felsen dat te zien is, maar de winst zit niet vanzelf in de bevestiging: die moet per klem meer dragen, en het vlak tussen de felsen vraagt eerder om een ril of micro-lines dan bij een dak het geval zou zijn. Voor de aansluiting van die gevelbeplating op dakranden of andere onderdelen van het gebouw verwijzen we naar de pagina's die daar specifiek over gaan; hier gaat het om de vraag hoe de baan zelf aan de gevel blijft hangen, en dat is precies waar wij, met eigen walsmachines en levering op maat, per project in meedenken zonder daar kosten voor te rekenen.