Klikzink
Solderen vraagt droog weer en een temperatuur waarbij het tin goed vloeit. Bij vorst pakt het soldeersel niet, bij regen of aanhoudende vocht op de plaat krijgt de verbinding geen kans om goed te zetten. Dat is een van de redenen waarom een felsdak traditioneel maar een deel van het jaar gelegd wordt, en waarom een planning al snel een week of twee opschuift zodra de weersvoorspelling omslaat.
Bij onze banen zit er geen soldeernaad in het werk. De felsranden klikken over een klem die onder de fels is bevestigd, en dat is een mechanische verbinding: geen vloeistof die moet uitharden, geen temperatuur waarbij een materiaal chemisch moet reageren. Dat betekent dat u bij vorst kunt doorwerken, zolang u zelf en uw gereedschap dat aankunnen, en dat een bui tussen de middag het werk onderbreekt maar niet ongedaan maakt wat er al ligt.
De plaat is koud vouwbaar tot -15 graden. Onder die temperatuur wordt staal broos genoeg dat een scherpe vouw kan scheuren of haarscheurtjes vertoont die u niet meteen ziet. Op een dakpannendak, waar u vaak met kleinere stukken werkt rond de nok, de kilgoot of een schoorsteen, valt dat eerder op dan op een groot vlak dak, want daar zit relatief meer vouwwerk per vierkante meter. Bij normale winterdagen in Nederland, een paar graden onder nul, is dat geen probleem. Bij strenge vorst, de dagen dat het spoor bevriest, leggen wij zelf niet door, en dat raden wij ook niemand anders aan.
Er is nog een tweede, minder besproken kant van vorst: de ondergrond. Bij een bestaand pannendak ligt er onder de nieuwe felsbanen een dakbeschot en een set panlatten, en die kunnen na een nacht vorst met dauw of rijp bedekt zijn. Een bevroren, gladde ondergrond is voor de mensen op het dak een reden om voorzichtiger te zijn, niet omdat het klikwerk het niet aankan, maar omdat lopen op een schuin, beslagen dak nooit zonder risico is. Dat is een kwestie van veiligheid op de bouwplaats, niet van materiaal.
Bij regen ligt het anders dan bij vorst. Een klem heeft geen droge lucht nodig om te functioneren; hij klemt evengoed op een natte plaat als op een droge. Wat regen wél lastig maakt is het werk zelf: platen worden glad, het zicht op de lijn van de fels wordt minder, en het is voor niemand comfortabel om op een hellend dak in de regen precies te werken. Bij een licht buitje kan het werk vaak doorgaan onder een tijdelijke afdekking of gewoon met wat extra voorzichtigheid. Bij aanhoudende regen is het praktischer om te wachten, niet omdat de klik dan niet zou werken, maar omdat nauwkeurig werk onder een gestage stroom water nu eenmaal moeizamer gaat.
Waar het wel om gaat is wat er onder de banen ligt zolang het dak nog open is. Bij een bestaand pannendak dat wij vervangen, ligt er op een gegeven moment een blote onderconstructie: panlatten, tengels, en het beschot daaronder, zonder de bedekking die daar al decennia op ligt. Regen op dat moment is een ander probleem dan regen op een dichte plaat. Daarom is de volgorde van werken op een pannendak minstens zo belangrijk als de weersverwachting voor die dag.
Wij leggen niet over bestaande dakpannen heen. Dat is een principekeuze die los staat van het weer: pannen liggen los, met overlap, op een oneffen manier, en daar bovenop een vlakke felsbaan klikken geeft geen stabiel oppervlak voor de klemmen. Wat er onder onze banen moet liggen is een aaneengesloten, vlak beschot, bevestigd op de bestaande panlatten of op nieuwe regels die daarvoor in de plaats komen.
Dat heeft in de praktijk twee gevolgen voor de planning rond vorst en regen. Ten eerste is er een fase waarin het dak open ligt: de pannen zijn eraf, het beschot moet nog aangebracht of afgewerkt worden, en er is nog geen enkele laag die water tegenhoudt. Die fase wilt u zo kort mogelijk houden, en bij twijfelachtig weer plant u die dag liever niet vooraf op het buienradarbeeld van de avond ervoor. Ten tweede is er de fase waarin het beschot er wel ligt en de felsbanen erop geklikt worden. Die fase is de fase waarin vorst en lichte regen minder een probleem zijn dan bij solderen, want de klemmen werken droog of vochtig evengoed en de temperatuur speelt alleen een rol bij het vouwen zelf.
Een aannemer die dit onderscheid niet maakt, plant het hele project als één ononderbroken week en loopt vast zodra er een dag tussenzit met stevige regen. Wie de open fase kort houdt en het klikwerk daarna inplant, kan een paar uur vorst of een bui tussendoor opvangen zonder dat de hele planning omvalt. Dat is ook waarom wij, zoals wij uitleggen bij [het aanbrengen op bestaande dakpannen](/bevestiging/bestaande-dakpannen), altijd adviseren de vervanging van pannen naar beschot als één aaneengesloten stap te zien, en de daadwerkelijke felsbanen als een aparte stap die iets flexibeler in het schema past.
Doorwerken bij strenge vorst geeft in de eerste plaats risico op de plaat zelf: een vouw die net wat te strak wordt aangezet in koud materiaal kan een fijne scheur laten zien die u pas na een paar maanden opmerkt, als daar een lekkage ontstaat. Rond een aansluiting waar toch al meer vouwwerk zit, bijvoorbeeld bij [de dakvoet](/bevestiging/bestaande-dakpannen/dakvoet) of bij een schoorsteen, is dat risico groter dan op het vlakke veld.
Doorwerken bij regen op het open beschot geeft een ander probleem: vocht dat onder het beschot trekt voordat de banen erop liggen, kan daar wekenlang blijven zitten en pas veel later merkbaar worden aan een muffe geur op zolder of een verkleuring van binnenuit. Dat is niet iets wat het klikwerk zelf veroorzaakt, maar wel iets wat een verkeerd geplande bouwvolgorde in de hand werkt.
De winst van klikken zit niet in het idee dat het weer er niet meer toe doet. Het zit erin dat de marge groter is dan bij solderen: een paar graden vorst is geen showstopper, een regenbui tussen de middag is geen verloren dag, en er is geen wachttijd nodig voor het uitharden van een verbinding. Wat overblijft als aandachtspunt is de fase waarin het dak open ligt, tussen het verwijderen van de pannen en het gereedkomen van het beschot. Die fase wilt u kort en, waar mogelijk, buiten de dagen met aangekondigde vorst of langdurige regen plannen. Zodra het beschot er ligt, is het klikwerk zelf een stuk minder gevoelig voor wat de lucht die dag doet.