Klikzink
Storm trekt niet gelijkmatig aan een dak. De grootste kracht zit aan de rand en op de nok, waar de luchtstroming los komt van het dakvlak en een onderdruk ontstaat die de bedekking omhoog trekt. Dat heet windzuiging, en het is de reden dat een dakdekker bij pannen de randen extra vastzet en bij een felsdak de klemafstand aanpast op die plek. Bij ons systeem gebeurt dat laatste: de klemmen die de banen onder de fels vasthouden, staan dichter bij elkaar naar de rand en de nok toe, en ruimer op het middenvlak. Die verdeling is een rekensom op basis van de gebouwhoogte, de ligging en de vorm van het dak, niet een vast getal dat overal hetzelfde is.
Bij bestaande dakpannen speelt er iets extra's, en dat is waar deze pagina echt over gaat. Wij leggen onze felsbanen niet over de pannen heen. Dat is een principiële keuze, geen kwestie van voorkeur. Pannen liggen los of hangen aan een lat, en ze zijn nooit bedoeld als een vlak, doorlopend draagvlak. Een klemsysteem heeft juist een egale onderconstructie nodig om de klem overal even goed te laten grijpen. Leg je banen over de bolling en de overlappingen van pannen heen, dan varieert de druk op elke klem, en precies bij storm is dat het moment waarop je niet wilt gokken op de plek waar het net iets minder vastzit.
Wat er dus eerst gebeurt, voordat er over storm gesproken kan worden, is dat de pannen eraf gaan. Onder de pannen zit meestal een panlat en daaronder, afhankelijk van de bouwperiode, een dakbeschot of alleen tengels met een folie. Op dat beschot, of op een nieuw aangebrachte ondergrond, komt de bevestiging voor de klemmen. Dat is een andere volgorde dan bij een dak dat je van meet af aan als felsdak ontwerpt, en het is meteen ook het antwoord op de vraag waarom deze ondergrond hier ongunstiger uitpakt dan een nieuwbouwdak zonder pannen: er is een sloopfase nodig voordat er iets bevestigd kan worden, en de kwaliteit van het beschot daaronder bepaalt of de klemmen straks houvast hebben zoals ze bedoeld zijn.
Een voorbeeld uit de praktijk. Bij een jaren-vijftig woning met een rieten onderdak en oude verbeterde pannen bleek het beschot na het verwijderen van de pannen op meerdere plekken verweekt door jarenlange condens. Dat beschot moest deels vervangen worden voordat de ondergrond voor de klikbanen erop kon. Dat is geen kwestie van de felsbanen zelf, en het staat ook los van windzuiging, maar het bepaalt wel of die windzuiging straks houdt wat de klemafstand belooft. Een klem die vastzit in verrot hout houdt evenveel als een schroef in verrot hout: niets.
De reden dat de klemafstand kleiner wordt naar de rand toe, is dat de onderdruk daar het hoogst is en het aantal klemmen per vierkante meter dus omhoog moet om diezelfde krachten te verdelen. Bij een vrijstaande woning op een hoek, met weinig beschutting van buren of bomen, ligt die randzone breder dan bij een tussenwoning in een dichte straat. Dat verschil zit niet in het materiaal van de felsbaan, dat blijft dezelfde plaat van 0,55 mm staal, maar in hoe vaak die plaat wordt vastgehouden. Bij een tussenwoning met een normale nokhoogte kan de klemafstand op het middenvlak ruimer zijn dan bij diezelfde woning los aan de rand van een nieuwbouwwijk waar de wind vrij spel heeft.
Wat hierbij meespeelt, en wat vaak wordt onderschat, is dat een dak met bestaande dakpannen er ooit is gebouwd volgens de normen van toen. Een dak uit de jaren zestig had niet dezelfde windbelasting-eisen als een dak dat nu wordt berekend. Dat betekent niet dat het beschot per definitie te licht is, maar het is wel iets om te laten controleren voordat je aan de klemafstand gaat rekenen. Een klemsysteem is zo sterk als waar het aan vastzit, en dat geldt bij storm nog sterker dan bij regen.
De knik van de fels zelf helpt daarbij mee. Doordat de banen in elkaar klikken over een opstaande naad van 35 millimeter, ontstaat er een doorlopende, gesloten lijn zonder onderbrekingen waar wind kan aangrijpen. Bij pannen kan een enkele losse pan de eerste zijn die opwaait, waarna de volgende sneller volgt omdat de druk onder het dakvlak verandert. Bij een klikdak is er geen los onderdeel dat als eerste kan bewegen: de banen zitten aan elkaar en aan de ondergrond, en het zwakke punt verschuift daardoor naar de klem en de bevestiging daaronder in plaats van naar een los element op het vlak.
Het eerlijke antwoord is dat een dak met bestaande pannen duurder en trager wordt dan een dak waar je van de grond af een felsdak op zet. De sloop van de pannen, de controle en eventuele reparatie van het beschot, en het feit dat je niet blind kunt varen op de oude pannenlatten omdat die voor een ander systeem zijn gemaakt, kosten tijd voordat de eerste baan gelegd wordt. Bij een nieuwbouwdak of een dak dat toch al helemaal open gaat, is die stap er niet, en dan is de vergelijking met een pannendak simpelweg niet aan de orde.
Er zijn ook situaties waarin het praktischer is om de pannen te laten liggen en het felsdak alleen op onderdelen toe te passen, bijvoorbeeld op een dakkapel of een aanbouw, terwijl het hoofddak in pannen blijft liggen. Dat is een andere afweging dan een heel dakvlak vervangen, en de aansluiting tussen die twee bedekkingen is dan het punt om goed te laten uitwerken, zoals wij uitleggen bij [de gevelaansluiting op bestaande dakpannen](/bevestiging/bestaande-dakpannen/gevelaansluiting). Bij zo'n gedeeltelijke vervanging blijft de windbelasting op het pannendeel ongewijzigd, en verandert alleen het deel dat vervangen wordt.
De rand blijft in alle gevallen het punt waar de aandacht het meest naartoe moet, en dat geldt zowel voor de klemafstand op het vlak als voor de aansluitdetails zelf. Bij een dakrand die los van de gevel ligt, moet de bevestiging van de eerste en laatste baan net zo goed op de windbelasting zijn afgestemd als het middenvlak, iets waar wij specifiek op ingaan bij [de dakrand op bestaande dakpannen](/bevestiging/bestaande-dakpannen/dakrand). Een storm die vat krijgt op een dakrand die niet meedoet in de rekensom, zet daar de eerste schade, ook als het middenvlak verder onaangetast blijft.
Wat u hieraan overhoudt is dit: bij bestaande dakpannen begint de stormvastheid van een klikdak niet bij de klem, maar bij de vraag of de ondergrond eronder nog is wat hij ooit was. Pannen eraf, beschot controleren, en pas dan de klemafstand bepalen op de rand en de nok die het meeste te verduren krijgen.