Klikzink
Op een dak waar al jaren dakpannen liggen, zit vaak meer metaal dan je op het eerste gezicht ziet. Een loden slabbe rond de schoorsteen, een koperen hemelwaterafvoer, een zinken windveer, een aluminium dakraamkader. Al die metalen liggen daar al jaren zonder problemen, tot er een nieuw metaal bijkomt dat er contact mee maakt. Dan verandert er iets, en dat is precies waarom wij bij een vraag over een pannendak eerst kijken naar wat er al op ligt voordat we het over onze eigen platen hebben.
Het principe heet galvanische corrosie, en het werkt simpel. Twee verschillende metalen die elkaar raken, in aanwezigheid van vocht, vormen samen een soort batterij. Er loopt een heel kleine elektrische stroom van het ene metaal naar het andere, en het onedelste metaal van de twee gaat daardoor sneller kapot dan wanneer het alleen had gelegen. Welk metaal dat is, staat vast. Zink is onedeler dan staal, staal is onedeler dan koper, en aluminium reageert weer anders dan beide. Zet twee metalen die elkaar raken bij bestaande dakpannen tegen elkaar aan, en een van de twee betaalt de rekening.
Bij nieuwbouw bepaalt de aannemer alle materialen tegelijk, en kan hij ze op elkaar afstemmen. Op een bestaand pannendak is dat verhaal al geschreven. Er ligt een loden slabbe die er twintig jaar geleden is ingewerkt, er hangt een koperen goot die de vorige eigenaar heeft laten zetten, en er loopt een zinken hoekkeper die nog van de oorspronkelijke bouw is. Wij komen daar niet om die te vervangen, wij komen om er iets naast of erop te leggen. En dat is precies het moment waarop de vraag relevant wordt: raakt ons materiaal dat bestaande metaal, en zo ja, wat gebeurt er dan.
Onze felsbanen zijn van Sendzimir verzinkt staal met een organische coating erover. Die coating is er niet voor de mooiigheid alleen, die houdt ook het onderliggende staal en zink uit direct contact met andere metalen. Zolang de coating intact is, is er geen elektrisch contact en dus geen galvanische corrosie. Maar coatings kunnen beschadigen, bij montage, door een verkeerd gereedschap, door jaren van beweging op een randje waar twee materialen tegen elkaar schuren. Op die plek waar de coating weg is, ligt het staal bloot, en als daar een koperen afvoerpijp tegenaan ligt, is het scenario compleet.
Koper is het edelste metaal dat op een dak veel voorkomt. Een koperen regenpijp of goot die in contact komt met verzinkt staal, zorgt ervoor dat het zink versneld oplost. Niet meteen, dat gaat over jaren, maar het gaat wel door zolang het contact bestaat en er vocht bij kan komen. Bij regenwater dat over koper heeft gestroomd en vervolgens over verzinkt staal loopt, is er zelfs geen direct contact nodig; het afspoelwater van koper bevat sporen koperionen die op zink net zo destructief werken. Dat heet afspoelcorrosie, en het is de reden dat wij bij een koperen aansluiting op het dak altijd kijken naar de looprichting van het water, niet alleen naar het contactpunt zelf.
Lood ligt anders. Lood zit qua edelheid dichter bij zink en staal, en het risico is kleiner, maar niet afwezig, vooral niet bij langdurig stilstaand vocht onder een overlap. Een loden slabbe die over onze plaat heen ligt en daar water vasthoudt in een kier, creëert precies de omstandigheden waarin een klein verschil in edelheid zich over jaren opstapelt tot een zichtbare aantasting.
Aluminium is een ander verhaal. Aluminium en verzinkt staal kunnen elkaar raken zonder dat het meteen misgaat, maar in combinatie met chloriden, zoals in een kustklimaat of bij dooizout dat van een naastgelegen dakvlak afspoelt, versnelt de aantasting van het aluminium juist. Hier is niet ons materiaal het probleem, maar het aluminium onderdeel dat er al lag, een dakraamkader bijvoorbeeld.
Dit is de kern van waar deze pagina over gaat: pannen eraf of erop laten. Wij leggen niet over bestaande dakpannen heen. Dat is geen kwestie van voorkeur, het is een kwestie van hoe onze banen vastzitten. De klemmen die onder onze fels zitten, moeten op een vlakke, dragende ondergrond bevestigd worden, op panlatten en beschot, niet op een golvend pannenoppervlak met een dakpan als tussenlaag. Dus bij ons begint elk traject op een bestaand pannendak met het verwijderen van de pannen.
Wat overblijft is het skelet: de panlatten, en meestal het beschot of de tengels daaronder. Op dat moment ligt het bestaande dak open, en dat is precies het moment waarop wij kunnen zien welke metalen er al in de constructie zitten en waar. Een loden slabbe rond een schoorsteen blijft vaak liggen, ingewerkt in het metselwerk, en onze plaat komt daar tegenaan. Een koperen hemelwaterafvoer aan de buitenkant van het dakvlak blijft ook zitten, die hoort niet bij de dakbedekking zelf maar bij de afwatering, en ook daar ontstaat een randje waar twee metalen elkaar raken.
Op die punten werken wij met een scheiding. Dat kan een stukje bitumen zijn, een kunststof strip, of gewoon een luchtspleet die voorkomt dat vocht blijft staan tussen de twee materialen. Het idee is niet ingewikkeld: zolang er geen doorlopend vochtig contact is tussen de twee metalen, blijft de stroom die galvanische corrosie veroorzaakt nihil. Een druppel die er even overheen spat en meteen afloopt, is geen probleem. Een kier waarin water dagenlang blijft staan, wel.
Als u een dak laat vernieuwen waar al koperen of loden onderdelen op of aan zitten, is het verstandig om dat bij de opname te melden, ook als het onderdeel zelf klein is. Een koperen bliksemafleider die over het dakvlak loopt, een loden voegloodje bij een muurdoorgang, een aluminium dakkapelbekleding naast het dakvlak: het zijn allemaal punten waar wij bij het ontwerp van de aansluiting rekening mee houden, met een scheidingslaag of met een andere volgorde van monteren. Dat is geen extra kostenpost van betekenis, het is een detail dat wij standaard meenemen zodra we weten dat het er is.
Waar het wel misgaat, is wanneer zo'n onderdeel niet gemeld wordt en pas bij de uitvoering opduikt, ingewerkt onder een pan die eraf moet. Dan improviseert de dakdekker op de bouwplaats, en improvisatie is precies waar scheidingslagen worden overgeslagen omdat de tijd of het materiaal er op dat moment niet is. Vandaar dat wij liever vooraf op tekening meekijken. Dat kost niets, en het scheelt een discussie achteraf over een roestplek die na een paar jaar rond een oud koperen randje verschijnt.
Er zijn situaties waarin scheiden niet voldoende is en vervangen de betere keuze is. Een oude koperen goot die op meerdere plekken langs de hele daklengte tegen nieuw verzinkt staal zou komen te liggen, is zo'n geval. Daar is de blootgestelde lengte te groot om overal netjes te scheiden, en ligt het voor de hand om in overleg met de opdrachtgever de goot in hetzelfde traject te vervangen door een uitvoering die wel bij het nieuwe materiaal past. Dat is geen beslissing die wij over uw hoofd heen nemen; het is een afweging die we voorleggen zodra we de bestaande situatie in kaart hebben.