Klikzink
Op een dak van houtwolcementplaat komt vaak meer bijeen dan één dakdekker in één keer heeft aangebracht. Een loden slabbe bij een schoorsteen die er al twintig jaar zit, een koperen hemelwaterafvoer die later is bijgeplaatst, een aluminium dakraamkader, en nu een nieuwe felsbaan van verzinkt staal. Al die metalen samen op één dak is op zichzelf geen probleem. Het probleem ontstaat pas waar ze elkaar raken en waar water van het één naar het ander loopt.
Dat verschijnsel heet galvanische corrosie, en het werkt eenvoudig genoeg om zonder rekenwerk te begrijpen. Elk metaal heeft een plaats in een rijtje van edel naar onedel. Koper en lood staan aan de edele kant, zink en verzinkt staal aan de onedele kant, aluminium ergens er tussenin maar over het algemeen ook aan de kwetsbare kant. Raken twee metalen elkaar, of loopt er water van het edelere metaal af naar het onedelere, dan gaat het onedelste van de twee corroderen. Niet allebei een beetje. Het ene metaal, terwijl het andere er nauwelijks door verandert.
Op een school of hal uit de jaren zestig of zeventig, waar houtwolcementplaat veel is toegepast, zien we dit het meest bij een loden slabbe rond een schoorsteen of bij een koperen bovenlicht dat afwatert op een stalen dakvlak. Het regenwater dat over het lood of koper stroomt neemt daar minuscule hoeveelheden metaal mee. Komt dat water op een verzinkte of stalen felsbaan terecht, dan tast het de zinklaag daar versneld aan, precies op de plek waar het water opnieuw het dakvlak raakt. Dat is geen kwestie van een paar jaar eerder een vlekje. Op de lange duur kan het de doorslag geven of een dakvlak op die ene plek dertig jaar meegaat of twaalf.
Op een houten of stalen dakconstructie is dit vooral een kwestie van materiaalkeuze en detaillering; de ondergrond zelf speelt geen rol in het galvanische verhaal. Op houtwolcementplaat komt er een tweede laag bovenop. Deze platen, met hun mix van houtvezel en cement, houden een schroef minder goed vast dan het gewicht van de plaat doet vermoeden. Een aantasting van het metaal op het dakvlak valt daar meestal nog mee te leven, zolang het gaat om oppervlakkige corrosie van de coating. Een aantasting bij de bevestiging zelf is een ander verhaal.
Stel dat er een koperen bliksemafleiderdraad over het dak loopt en die raakt op een paar plekken de stalen felsbaan aan, precies bij de klemmen die de banen vasthouden. Op een stevige, massieve ondergrond zou dat lokaal een verzwakking van de plaat geven die de constructie ruimschoots kan opvangen. Op houtwolcementplaat, waar de trekvastheid van de bevestiging al beperkt is, is elke extra aantasting van de klem of het schroefpunt een stap dichter bij een bevestiging die het op een dag niet meer houdt. De optelsom van een kwetsbare ondergrond en een galvanisch proces bij de bevestiging is ongunstiger dan wat elk van de twee afzonderlijk zou geven.
De combinaties die in de praktijk het meest voorkomen zijn een oud loden randje bij een opgaand werk dat blijft zitten terwijl het dakvlak zelf wordt vervangen, een koperen hemelwaterafvoer of regenpijp die water afvoert over een nieuw stalen dakvlak, en aluminium kozijnprofielen van dakramen of lichtstraten die rechtstreeks tegen een stalen of verzinkte baan aan liggen. Ook zink en staal onderling verdienen aandacht: zink staat dicht bij verzinkt staal in de reeks, maar niet gelijk, en bij langdurig contact met stilstaand water kan ook die combinatie meewerken aan vroegtijdige aantasting.
Wat dit voor de bevestiging betekent, hangt sterk af van waar het contact zit. Raken de metalen elkaar op het vlakke deel van het dak, ver van elke klem of schroef, dan is het probleem in de eerste plaats esthetisch en pas op de zeer lange termijn functioneel. Zit het contact bij een klem die het felsprofiel op zijn plaats houdt, of bij een schroef die door een oudere plaat gaat, dan is het risico groter en de tijd tot een merkbaar probleem korter. Onze klemmen zitten onder de fels, buiten het directe zicht en buiten de directe waterloop van het dakvlak, wat het risico op dat specifieke punt al beperkt. Maar een klem is niet immuun als er een geleidend metaal en water samenkomen op de plek waar de klem de plaat raakt.
De meest betrouwbare manier om dit te voorkomen is fysieke scheiding. Een kunststof tussenlaag, een neopreen strip, of een detail waarbij het ene metaal het andere niet rechtstreeks raakt en het afwaterende water van het ene niet over het andere heen loopt. Dat is bij nieuwbouw eenvoudig in te tekenen. Bij een bestaand dak, waar een oude loden slabbe blijft zitten terwijl de rest van het dakvlak wordt vervangen, is dat een detail dat expliciet aandacht vraagt op tekening, en niet iets dat de aannemer er ter plekke bij improviseert.
Wat niet werkt is een verflaagje aanbrengen op het ene metaal in de hoop het proces te stoppen. Zodra die laag lokaal beschadigt, en dat gebeurt vroeg of laat altijd, ligt het onedele metaal weer bloot en gaat het proces gewoon door, vaak geconcentreerd op die ene beschadigde plek in plaats van verspreid. Ook een schroef van het verkeerde metaal is een klassieke fout: een koperen of messing schroef door een verzinkte plaat, of een roestvaststalen schroef die toch met een ander metaal in aanraking komt dan waarvoor hij bedoeld is. Op houtwolcementplaat, waar elke schroef al moeite heeft om houvast te vinden, is dat een fout die zich dubbel wreekt.
Bij het meedenken op tekening, wat bij ons niets extra kost, is dit precies het soort detail waar we naar kijken zodra er een bestaande situatie met ander materiaal in het spel is. Welk metaal zit er al op het dak, waar loopt het water, en waar komt de nieuwe felsbaan die te raken. Dat is geen vraag die op zinklook.com of klikfels.com wordt beantwoord, want die gaan over kleur en over dakhelling. Het is een vraag die bij de bevestiging zelf hoort, en die we het liefst bespreken voordat de eerste baan gelegd wordt, niet erna.
Het is de moeite waard om ook te zeggen wanneer dit niet aan de orde is. Twee dakvlakken van hetzelfde metaal, of van metalen die dicht bij elkaar staan in de reeks, zoals zink en aluminium, geven in de praktijk weinig tot geen aanleiding tot zorg. En een enkel klein detail, zoals een koperen bliksemafleiderclip die het dakvlak op één punt raakt zonder dat daar blijvend water overheen loopt, is een ander risico dan een hele koperen goot die het stalen dakvlak structureel natmaakt. De ernst zit in de combinatie van metaal, waterloop en duur van het contact, niet in het enkele feit dat twee metalen ergens naast elkaar liggen.