Klikzink
Een schoorsteen die door een gevel steekt, staat anders in het vlak dan een schoorsteen die door een dakvlak komt. Op een dak ligt de baan, en het obstakel breekt vooral de doorlopende richting van het water dat naar de goot zoekt. Op een gevel hangt de baan, en de schoorsteen staat dwars in een vlak waar het water niet naar één laagste punt zoekt maar recht naar beneden valt, langs de kortste weg. Dat verandert wat er van de bevestiging wordt gevraagd op de plek waar de baan om het obstakel heen moet.
Op een horizontaal dakvlak is de klem er vooral om de baan op zijn plek te houden tegen wind en om uitzetting op te vangen. Op een verticale gevel draagt diezelfde klem het volle gewicht van alles wat erboven hangt. Elke baan hangt aan de klemmen die erboven zitten, en die klemmen hangen weer aan de klemmen daarboven, tot aan de bovenste bevestiging van het vlak. Bij een schoorsteen op een gevel betekent dat: de banen die tegen de schoorsteen aanlopen, moeten worden onderbroken of omgeleid, en op die plek moet de draaglijn van het gewicht toch doorlopen. Je kunt de klem niet gewoon weglaten omdat er een obstakel in de weg zit; je moet de kracht ergens anders naartoe leiden.
Boven de schoorsteen moet het water dat van boven langs de gevel naar beneden komt, uiteen worden gestuurd voordat het de schoorsteen bereikt. Dat gebeurt met een inkassing of een opkant die het water naar links en rechts dwingt, ruim voordat het bij het obstakel aankomt. Die inkassing ligt in het stalen vlak, dus de fels en de klem lopen daar niet meer in een rechte lijn door. Op dat punt wordt een baan ingekort of in twee stukken gelegd, met een eigen bevestiging aan beide zijden van de schoorsteen.
Het punt waar de meeste spanning ontstaat is niet de schoorsteen zelf, maar de klem net boven de plek waar het vlak wordt onderbroken. Die klem draagt niet alleen zijn eigen baan, maar ook de zijwaartse kracht van het water dat wordt afgebogen en de wind die tegen een verticaal vlak met een obstakel altijd onrustiger staat dan tegen een vlak zonder obstakel. Wordt die klem op de gebruikelijke afstand gezet, dezelfde afstand als op een blinde gevel zonder doorbreking, dan zit hij te licht voor wat er op die ene plek wordt gevraagd. Bij Klikzink werken we op zulke punten met een dichtere klemafstand rond het obstakel, niet over het hele vlak.
Op een dak ligt het gewicht van de banen op de dakconstructie, verdeeld over de hele lengte. De klem hoeft daar vooral opwaartse windkracht en laterale verschuiving op te vangen. Op een gevel is de klem de enige plek waarop de baan rust; er is geen onderliggende constructie die het gewicht overneemt zoals een dakbeschot dat doet. Dat betekent dat een fout in de klemafstand op een gevel zich sneller toont dan op een dak. Op een dak kan een te ruime klemafstand jarenlang zonder zichtbaar probleem blijven zitten, tot er een storm komt die de plaat optilt. Op een verticale gevel met een obstakel zakt de baan zelf al iets uit, ook zonder wind, simpelweg omdat het gewicht er voortdurend aan trekt.
Daarbij komt de uitzetting. Onze banen zetten ongeveer half zoveel uit als zink, maar op een gevel werkt die uitzetting in de lengte, dus in de richting van het hangen. Bij een schoorsteen die het vlak onderbreekt, kan de baan aan de ene kant van het obstakel iets anders uitzetten dan aan de andere kant, omdat de een in de volle zon staat en de ander in de schaduw van de schoorsteen zelf. De klemmen aan beide zijden moeten die kleine verschillen kunnen opvangen zonder dat de fels ergens strak komt te staan. Een klem die te strak is aangedraaid, geeft die speling niet, en dan trekt de plaat zichzelf krom op de koudste ochtend van het jaar.
Bij het leggen bepaalt de schoorsteen de volgorde van werken op een manier die op een vlakke gevel zonder obstakel niet voorkomt. De banen die tegen de schoorsteen aan komen, worden als laatste in het vak gelegd, met de inkassing en de omleiding al aangebracht voordat de baan omhoog gaat. Dat is ander werk dan op een dak, waar je vaak in doorlopende banen van goot naar nok kunt werken en het obstakel als een losse stap tussendoor behandelt. Op een gevel moet de aannemer eerst het hele klempatroon rond de schoorsteen uitzetten, inclusief de dichtere afstand net boven het obstakel, voordat er één baan wordt opgehangen. Wordt dat patroon niet vooraf bepaald, dan loop je het risico dat de laatste baan tegen de schoorsteen niet meer op de klemmen past die er al hangen, en dan moet er iets worden aangepast op een plek waar je dat niet wilt.
De meest voorkomende fout is dat de klemafstand rond de schoorsteen wordt overgeslagen omdat de aannemer denkt dat de inkassing zelf al genoeg steun geeft. De inkassing stuurt het water, maar draagt geen gewicht. Zonder extra klemmen net boven het obstakel gaat de baan op die plek langzaam uitzakken, en dat zie je terug als een lichte welving in het vlak, jaren later, precies boven de schoorsteen.
Een tweede fout is de klem te strak zetten om die welving voor te zijn. Dat lost het probleem niet op, het verplaatst het. Een te strakke klem geeft geen ruimte voor de uitzetting die overdag optreedt, en dan ontstaat er juist op de koudste dagen een spanning in de plaat die zich ergens anders in het vlak ontlaadt, vaak een paar banen verderop waar je het obstakel niet meer verwacht.
Een derde fout is de omleiding boven de schoorsteen te laat in het bouwproces bepalen, na het leggen van de omringende banen. Dan blijkt vaak dat de klemmaat niet meer klopt met wat er al hangt, en moet er lokaal worden bijgewerkt op een plek die al dicht was. Dat is te voorkomen door het obstakel als eerste in te meten en de klemafstand daaromheen vast te leggen voordat er een enkele baan de gevel op gaat.
Een schoorsteen op een gevel met een felsbaan werkt goed zolang de inkassing bovenlangs voldoende ruimte krijgt en de klemafstand rond het obstakel wordt aangepast. Staat de schoorsteen dicht bij de rand van het vlak, of is er nauwelijks ruimte om het water bovenlangs om te leiden, dan is de gevel misschien niet de juiste plek voor dit detail zonder een bredere aanpassing van het ontwerp. Dat is een vraag voor de tekentafel, niet voor de dag dat de banen al klaarliggen. Wij denken op tekening mee over waar de klemmen komen en hoe de inkassing rond een schoorsteen op een gevel eruit moet zien, kosteloos en voordat er iets wordt afgekort.