Klikzink
Een klem is niet zomaar een klem. Het materiaal waarvan hij gemaakt is, bepaalt hoe hij zich houdt tegenover de plaat waar hij op zit, en tegenover de baan die erop klikt. Bij een verzinkte klem op een stalen ondergrond spelen twee dingen door elkaar: het metaal van de klem zelf, en het metaal van de drager waarin hij verankerd wordt. Die twee moeten allebei kloppen, en niet op dezelfde manier.
Onze klemmen zijn verzinkt staal, net als de felsbaan die erover klikt. Dat is geen toevallige keuze. Zodra je twee verschillende metalen langdurig tegen elkaar aan laat liggen, in de aanwezigheid van vocht, ontstaat er een stroompje tussen die twee metalen. Het ene metaal offert zich dan op voor het andere. Dat heet galvanische corrosie, en het is de reden waarom je bijvoorbeeld geen aluminium klem onder een stalen baan wilt, of omgekeerd. Met verzinkt staal tegen verzinkt staal speelt dat probleem niet. Er is geen koppeling tussen twee soorten metaal die tegen elkaar in werken. De klem en de baan verouderen op dezelfde manier, met dezelfde chemie.
Dat is een ander uitgangspunt dan bijvoorbeeld een messing of roestvast stalen klem, die je bij andere daksystemen wel tegenkomt. Die klemmen ogen soms duurzamer omdat het materiaal zelf hard en glanzend blijft, maar op het raakvlak met verzinkt staal kunnen ze net dat proces opwekken dat je niet wilt. Wij houden het simpel: hetzelfde metaal, dezelfde laag, geen wrijving tussen materialen die niet bij elkaar passen.
Hiermee is niet alles gezegd, want een klem wordt ergens vandaan gestanst of gebogen, en op die plek is de rand van het staal blootgesteld. De levensduur van een verzinkte klem hangt in de praktijk sterk af van de dikte van de zinklaag precies op die gesneden rand. Zink werkt namelijk niet alleen als een fysieke laag die het staal afschermt van vocht en lucht. Het werkt ook opofferend: waar de coating beschadigd is of waar het staal bloot ligt, blijft het omliggende zink het staal beschermen, tot een bepaalde afstand. Hoe dikker die zinklaag, hoe verder die bescherming reikt vanaf de rand.
Bij een dun verzinkte klem, met een lichte zinklaag, kan die gesneden rand op een gegeven moment toch beginnen te roesten, ook al is de rest van de klem nog volledig intact. Bij een dikkere zinklaag, zoals wij die toepassen op onze felsbanen met 275 gram zink per vierkante meter aan beide zijden, is die marge groter en houdt de rand het aanmerkelijk langer uit. Dat is geen garantie voor een oneindige levensduur, maar het is het verschil tussen een klem die na een aantal jaar op zijn dunste punt kwetsbaar wordt, en een klem waarbij dat punt veel later komt, of pas ver na de rest van het dak.
Wie op de bouw met klemmen werkt, ziet dit zelden meteen. Het is niet iets dat zich toont in het eerste jaar. Het speelt op de lange termijn, en het is precies de reden waarom de keuze voor de klem niet los staat van de keuze voor de baan. Een dunne, goedkope klem onder een dikke, goed beschermde baan is een zwakke schakel die je pas laat merkt.
Daarnaast is er de vraag waarop de klem eigenlijk vastzit. Op een houten dek schroef je een klem in massief materiaal, met een schroef die grip vindt in de vezel van het hout. Op een stalen damwand- of trapeziumplaat als drager ligt dat anders. De klem zit dan in dun staal, meestal een profielplaat van minder dan een millimeter dik, en daar werkt een andere schroef, met andere gedragseigenschappen.
Een zelftappende schroef in een dunne stalen plaat moet zijn eigen draad snijden in materiaal dat nauwelijks dikte heeft om die draad te houden. Dat vraagt om een specifiek type schroef, met een eigen puntvorm en spoed, en om voldoende schroeven per klem om de trekkracht te verdelen. Waar in hout één forse schroef vaak genoeg houvast geeft, is in dun staal de verdeling van de belasting over meerdere bevestigingspunten belangrijker. Dat verandert de manier waarop een dakdekker de klemmen plaatst, en het verandert ook hoe kritisch de juiste schroefkeuze is. Een verkeerde schroef in een damwandplaat kan doldraaien voordat hij vastzit, en dan houdt hij niets vast.
Er is nog een verschil, en dat zit in het gedrag van de ondergrond zelf. Een stalen damwandplaat werkt anders dan hout bij wind, bij temperatuurschommelingen en bij de kleine trillingen die een dak nu eenmaal te verduren krijgt, bijvoorbeeld bij een hal met installaties op het dak, of bij een lichte constructie die meebeweegt met windbelasting. Metaal op metaal kan onder trilling anders reageren dan metaal op hout: minder demping, en een grotere kans dat een verbinding die niet strak genoeg is aangedraaid, langzaam losser gaat werken.
De felsbaan zelf zet ook uit en krimp mee met temperatuur, ongeveer half zoveel als zink dat zou doen, en dat gebeurt los van de drager. De klem moet die bewegingsruimte toelaten zonder zelf los te raken van de plaat waarin hij verankerd is. Op een stalen dakplaat is die balans preciezer dan op hout, want er is minder marge in het bevestigingsmateriaal zelf. Een schroef die net te los zit, merk je in hout minder snel dan in dun staal, waar de gatvergroting door trilling sneller optreedt.
Een verzinkte klem op een stalen dakplaat is een gangbare en goed te verantwoorden combinatie, mits de schroefkeuze en de plaatdikte van de drager op elkaar aansluiten. Het is minder geschikt wanneer de damwandplaat zelf al aan het einde van zijn levensduur is, met beginnende corrosie op de plek waar geschroefd moet worden: een klem is nooit sterker dan het materiaal waarin hij verankerd zit. Ook bij zeer lichte, snel meebewegende dakconstructies is het verstandig om vooraf te kijken of het aantal bevestigingspunten en de schroefkeuze voldoende is afgestemd op de trillingsbelasting, in plaats van een standaardpatroon aan te houden dat elders wel werkt.
Hoe die klemmen zich verder gedragen op een damwand- of trapeziumplaat, van de eerste rij tot de laatste, leggen we uit bij [een klikdak op stalen dakplaat](/bevestiging/stalen-dakplaat), en de aansluiting aan de randen van dat vlak komt aan de orde bij [de dakrand op stalen dakplaat](/bevestiging/stalen-dakplaat/dakrand). Wilt u weten of uw drager en uw gewenste felsbaan een goede combinatie vormen, dan kijken wij dat op tekening met u door.