Klikzink
Op een dak lopen zelden alleen onze eigen platen. Er is een loden slabbe bij de schoorsteen, een koperen hemelwaterafvoer, soms een oud stuk aluminium boeiboord dat is blijven zitten. Op het moment dat twee verschillende metalen elkaar raken en er vocht bij kan komen, ontstaat galvanische corrosie: het onedelste metaal van de twee gaat eraan, en het edelste blijft ongeschonden. Dat is geen theorie uit een handboek maar iets wat we op daken terugzien, meestal jaren later, op precies de plek waar niemand er meer naar kijkt.
Ons eigen materiaal is Sendzimir verzinkt staal met een organische coating. Dat staal zit niet neutraal tussen andere metalen in. Tegen koper verliest het altijd. Een koperen afvoerpijp die tegen een stalen felsbaan aan ligt, of een koperen bocht die op onze plaat afwatert, brengt koperionen mee die het zink en uiteindelijk het staal daaronder aanvreten. Tegen lood ligt het genuanceerder, maar ook daar is staal doorgaans de zwakkere partij. Aluminium en verzinkt staal liggen dichter bij elkaar, en toch raden we aan om ze niet blijvend natte overlap te laten maken.
Op een gesloten plaatvloer is de ondergrond overal even sterk. Er zijn geen kepers waar de klem wel raak zit en tussenruimtes waar hij mist; de bevestiging kan overal even goed. Dat is een voordeel, en het maakt de plaatsing van klemmen voorspelbaarder dan bij een dak met losse gordels. Maar het verschuift de aandacht naar iets anders: de naden van de platen zelf.
Multiplex komt in platen van doorgaans 1250 op 2500 millimeter, en die platen worden op de dakvloer tegen elkaar gelegd en vaak verspringend gestoken, zoals we ook beschrijven bij een klikdak op multiplex. Die naden liggen op vaste, herhalende plekken over het hele dakvlak. Een klem die precies op een naad terechtkomt, zit voor een deel op de rand van de ene plaat en voor een deel op de rand van de volgende. Dat is geen dramatisch probleem, maar het is wel een plek met iets minder vlakke ondergrond en iets meer kans dat de klem niet overal gelijk aandrukt. Bij het uitzetten van de klemafstand houden we daar rekening mee: we schuiven de rij liever een paar centimeter op dan dat we een klem precies op de voeg laten vallen.
De snelheid van galvanische corrosie hangt af van drie dingen: hoe groot het verschil tussen de twee metalen is, hoe lang het contact vochtig blijft, en hoe groot het contactoppervlak is ten opzichte van de rest van de plaat. Een druppel die van een koperen randje op een groot stalen dakvlak valt en meteen wegloopt, doet weinig. Een plek waar een koperen strip plat op het staal ligt en water blijft er langs beide kanten inlopen, corrodeert veel sneller, soms binnen een paar jaar zichtbaar.
Dat betekent dat de manier waarop een aansluiting gedetailleerd is, meer bepaalt dan het simpele feit dat er twee metalen in de buurt van elkaar liggen. Een schoorsteen met een loden voetslabbe die goed afwatert op ons materiaal, zonder dat het lood plat op de plaat blijft liggen, is minder een probleem dan een lekkende koperen goot die het water maandenlang over dezelfde plek stuurt. Bij het detail van de schoorsteen op multiplex gaat de aandacht dan ook net zo goed naar de waterafvoer als naar de bevestiging zelf.
Het gebeurt meestal niet bij nieuwbouw, waar iedereen met dezelfde materialenlijst werkt, maar bij renovatie. Er ligt al een koperen hemelwaterafvoer die blijft zitten, of een architect wil bewust koper en ons matte staal naast elkaar laten zien voor het contrast. Dat contrast kan mooi zijn en is op zichzelf geen probleem, zolang de twee materialen elkaar niet fysiek raken op een plek waar water blijft staan. Een koperen randafwerking die los van onze plaat is opgelegd, met een luchtspleet of een neutrale onderlaag ertussen, houdt het risico beperkt. Diezelfde randafwerking plat tegen onze plaat gemonteerd, met een paar schroeven die door beide materialen heen gaan, is een andere zaak: dan zit het contactpunt precies waar het vocht zich verzamelt, en dat is ook nog eens een doorboring in een dak dat we juist blind bevestigen om doorboringen te vermijden.
Bij aansluitingen op bestaande bouwdelen, zoals een bakgoot met een koperen buitenkant of een dakraam met een aluminium kader, kijken we daarom eerst naar het contactpunt voordat we naar de klemafstand kijken. Soms is de oplossing een simpele kunststof of EPDM tussenlaag die het contact onderbreekt zonder dat iemand het ooit ziet. Soms is de oplossing dat we het aansluitdetail net iets anders vormgeven, zodat het regenwater van het ene metaal niet over het andere heen loopt. Dat laatste, water dat van het ene metaal afstroomt en op het andere neerkomt, is trouwens net zo goed een risico als direct contact: koper dat over een dakvlak afspoelt, tikt het zink van verzinkt staal verderop aan, ook zonder dat de materialen elkaar raken.
Er zijn situaties waarin we afraden om koper of lood in de buurt van onze platen te houden, en dat is bij grote, blijvend vochtige contactvlakken zonder onderbreking. Een koperen dakkapel die direct op een stalen dakvlak aansluit, zonder tussenlaag en zonder duidelijke afwatering weg van het staal, is een detail dat we liever helemaal anders oplossen dan met een compromis proberen te redden. In dat geval is het verstandiger om het aansluitpunt te verleggen, een neutraal materiaal te gebruiken voor de overgang, of het koper zo te detailleren dat het water er nooit op ons staal terechtkomt. Hetzelfde geldt voor oude loden ontluchtingen bij een dakdoorvoer: die kunnen prima naast onze platen bestaan, zolang ze niet plat op het metaal liggen te druppelen.
De klemmen zelf, en de plaat waarin ze grijpen, zijn hier geen deelnemer aan het probleem. Onze bevestiging zit onder de fels, verzonken in het staal zelf, en heeft met een koperen afvoer verderop op het dak niets te maken zolang er geen direct of afstromend contact is. Wat wij op tekening wel meenemen, is waar in het legplan een ander metaal in de buurt komt, zodat we de plaatindeling en de klemposities daar niet blind doorzetten. Dat meedenken op tekening kost niets en gebeurt het liefst voordat de eerste plaat gewalst is, niet als de aansluiting al ligt en achteraf moet worden aangepast.