Klikzink
Een klem onder de fels zit pas vast als de schroef die erin draait houvast heeft in wat daaronder ligt. Bij OSB-plaat is dat een ander verhaal dan bij multiplex of hout, en toch wordt er vaak dezelfde schroef gepakt omdat die nu eenmaal in de kist ligt. Dat is de plek waar het misgaat: niet bij de klem, niet bij de baan, maar bij het onderdeel dat niemand ziet zodra de bekleding erop ligt.
OSB is opgebouwd uit houtsnippers die in lagen zijn geperst en met lijm zijn verbonden. Daardoor gedraagt de plaat zich anders dan massief hout of multiplex. Een schroef vindt in OSB geen doorlopende houtvezel om zich aan vast te bijten, maar een mengsel van gelijmde spaanders. De uittrekwaarde, dus de kracht die nodig is om de schroef er weer uit te trekken, ligt daardoor lager dan in multiplex van dezelfde dikte. Dat is geen gebrek van de plaat, het is een eigenschap waarmee gerekend moet worden.
OSB is goedkoper dan multiplex en dat is de belangrijkste reden dat het bij nieuwbouw zoveel wordt toegepast. Op een project met een groot dakvlak, bijvoorbeeld een rij van twaalf vrijstaande woningen met een zadeldak, telt dat verschil in materiaalkosten op. Aannemers kiezen OSB dus niet omdat het de sterkste ondergrond is, maar omdat het voor het gestelde doel volstaat en de begroting drukt. Dat is een legitieme keuze, zolang de schroef die erin gaat daarop is afgestemd.
Wat dat in de praktijk betekent: een schroef die op multiplex een bepaalde uittreklengte en trekwaarde geeft, geeft die waarde niet automatisch ook op OSB. Wie de rekensom voor de bevestiging maakt op basis van multiplexwaarden en vervolgens OSB legt, rekent zichzelf een resultaat voor dat de ondergrond niet levert. Dat is de kern van waar het misgaat: niet de schroef is dan het probleem, maar de aanname dat elke plaat zich hetzelfde gedraagt.
De juiste schroeflengte voor OSB hangt af van de dikte van de plaat en van hoeveel schroefdraad daadwerkelijk in het materiaal grip moet krijgen. Een te korte schroef pakt te weinig materiaal en trekt bij de eerste flinke windvlaag al los aan de randen. Een te lange schroef helpt niet automatisch beter: bij een dunnere OSB-plaat kan de punt er zelfs doorheen komen, wat een ander probleem geeft namelijk een doorboring die niet hoort op de plek waar die zit.
De draadvorm van de schroef is minstens zo belangrijk als de lengte. Voor OSB is een grovere draad met een agressievere spoed gangbaarder dan de fijnere draad die op massief hout wordt gebruikt, juist omdat die grovere draad meer materiaal tussen de windingen vastklemt. Bij een fijne draad in een grofkorrelige plaat als OSB is er simpelweg te weinig materiaal om aan te grijpen, en dat vertaalt zich direct in een lagere uittrekwaarde dan op de verpakking van de schroef staat vermeld voor hout in het algemeen.
De kop van de schroef speelt hierin een kleinere maar niet onbelangrijke rol. Bij een klikbevestiging drukt de klem de schroefkop tegen de plaat aan, verscholen onder de fels. Een kop die te klein is voor de belasting kan bij een zwakkere ondergrond als OSB dieper intrekken dan bedoeld, waardoor de klem niet meer op de juiste hoogte zit en de fels niet meer precies aansluit. Op een stevigere ondergrond valt dat verschil vaak niet op, op OSB wel.
OSB is gevoeliger voor vocht dan multiplex, en dat geldt vooral aan de randen en bij de kopse kanten van de platen. Waar vocht is ingetrokken, verweken de houtspaanders en verliest de plaat plaatselijk zijn draagkracht. Een schroef die op een droge plek in het midden van een plaat goed vasthoudt, kan een paar decimeter verderop, bij een naad tussen twee platen, in verzwakt materiaal terechtkomen zonder dat dat van buiten te zien is.
Dit is de reden dat de schroefpositie op OSB net iets meer aandacht vraagt dan op multiplex. Schroeven precies in het hart van de plaat, weg van de randen waar vocht het eerst toeslaat, houden hun waarde beter over de jaren. Bij een project waar de OSB tijdens de bouw een paar weken onbedekt heeft gelegen, bijvoorbeeld door een vertraging in de planning, is dat verschil tussen midden en rand vaak al met het blote oog te zien aan de kleur van het hout.
Er zijn situaties waarin OSB, ongeacht welke schroef erin gaat, niet de juiste ondergrond is voor een klikbevestigd felsdak. Op plekken met een hogere belasting, zoals bij de aansluiting op de nok of rond een doorvoer, wordt van de schroeven meer uittrekwaarde gevraagd dan waar het platte vlak om vraagt. Als de OSB daar aan vocht heeft blootgestaan, of als de plaat dunner is dan voor de belasting nodig is, kan de rekensom niet meer sluitend gemaakt worden door simpelweg een langere of grovere schroef te kiezen.
In dat geval is de oplossing niet een andere schroef, maar een andere plaat op die specifieke plek, of een aanpassing in de bevestigingsdichtheid die van tevoren met de leverancier van de klemmen is doorgerekend. Wie op tekening al aangeeft welke platen waar liggen en waar de belastingen groter zijn, zoals wij dat ook doen bij het meedenken over een dakplan, voorkomt dat dit probleem pas op de bouwplaats aan het licht komt.
De vergelijking met multiplex is hier onvermijdelijk, al gaat het verder dan alleen hardheid. Multiplex is opgebouwd uit dunne, doorlopende houtlagen die kruislings op elkaar zijn gelijmd. Daardoor houdt een schroef in multiplex over de volle lengte van zijn draad grip op vezelmateriaal, terwijl die in OSB tussen spaanders zit die niet dezelfde continue structuur hebben. Voor het platte dakvlak, waar de belasting gelijkmatig over veel schroeven wordt verdeeld, is dat verschil in de praktijk vaak te overzien. Voor plekken waar één schroef of één rij schroeven de volle windbelasting van een randstrook moet opvangen, zoals wij uitleggen bij [de dakrand op OSB-plaat](/bevestiging/osb-plaat/dakrand), telt dat verschil zwaarder.
De schroef die in OSB gaat, is dus geen kwestie van de eerste doos pakken die voorhanden is. Lengte en draadvorm moeten aansluiten bij de dikte en de conditie van de plaat op die specifieke plek, en de positie ten opzichte van de plaatranden verdient aandacht omdat vocht daar het eerst grip vermindert. Voor het grootste deel van een dakvlak, droog gelegd en op tijd afgedekt, is OSB met de juiste schroef een ondergrond die de klikbevestiging goed draagt. Bij hogere belasting of bij twijfel over de vochthuishouding van de plaat is het verstandiger om dat vooraf te laten doorrekenen dan om achteraf te ontdekken dat de uittrekwaarde niet volstond.