Klikzink
De klem is het onderdeel dat het hele systeem laat werken zonder dat er een schroef door de plaat gaat. Hij wordt op de ondergrond vastgezet, de felsbaan wordt erover gelegd en de opstaande fels van 35 mm klikt over de klem heen. Daarna komt de volgende baan, die met zijn eigen fels over de rand van de vorige klikt en zo de klem aan het oog onttrekt. Wie het dak afloopt ziet alleen vlakke stroken staal, in vlak, met verstijvingsril of met micro-lines, en nergens een schroefkop of een naad die verkleurt.
Op OSB werkt dat principe hetzelfde als op multiplex of houten regelwerk, maar de ondergrond zelf gedraagt zich anders. OSB is opgebouwd uit houtsnippers die met lijm en druk tot een plaat zijn geperst. Dat maakt de plaat goedkoop en daarom veel gebruikt bij nieuwbouw, waar aannemers op prijs en op snelheid van dichtzetten letten. Maar de structuur van de plaat is minder homogeen dan die van multiplex, waar de houtlagen doorlopen en de vezelrichting per laag wisselt. Bij OSB liggen de snippers min of meer willekeurig, en dat werkt door in hoe goed een schroef of nagel grip krijgt.
De klem wordt vastgezet met schroeven of nagels, en de kracht waarmee die in de ondergrond blijven zitten heet de uittrekwaarde. Bij multiplex is die waarde hoger omdat de houtlagen de schroefdraad over de volle lengte vastgrijpen. Bij OSB is de samenhang van het materiaal losser, vooral in het midden van de plaatdikte, en dat betekent dat een schroef die net te ondiep of te ver van een balk zit minder houvast heeft dan op multiplex. Voor de klem is dat relevant, want die moet de opwaartse windkracht op het dakvlak opvangen zonder dat hij loskomt.
In de praktijk lost dit zich op door het schroefpatroon dichter te leggen en door strikter op de plaats van de ondersteunende balken te letten. Een klem die net over de rand van een OSB-plaat zit, zonder balk erachter, geeft aanzienlijk minder houvast dan een klem die in het volle plaatvlak op een balk is vastgezet. Op multiplex is die marge iets ruimer, simpelweg omdat het materiaal zelf al meer samenhang heeft. Bij OSB is de plaatsing van de klem dus minder vergevingsgezind: hij moet kloppen met de ondergrond, niet ongeveer.
OSB is gevoeliger voor vocht dan multiplex, en dat geldt vooral aan de randen van de plaat. Waar multiplex de kopse kant redelijk dicht houdt, zwellen de houtsnippers van OSB aan een blootgestelde rand makkelijker op als er vocht bij komt. Dat is op zichzelf geen probleem van de klem, maar het wordt er wel een zodra een klem precies op of net over die rand wordt bevestigd. Een schroef die in een gezwollen, iets zachter geworden randstrook zit, verliest houvast, en dat is nu net de plek waar je dat niet wilt bij een verbinding die windbelasting moet opvangen.
Een dakdekker die dit weet, plant het schroefpatroon van de klemmen zo dat ze niet in de eerste centimeters vanaf een plaatrand vallen, en zorgt dat platen goed op stootvoegen aansluiten voordat de klemmen erop komen. Dat is geen extra handeling die het werk vertraagt, het is een andere keuze in waar de klem precies komt. Op multiplex is die marge ruimer; daar kan een klem dichter bij een rand zonder dat de houtstructuur meteen zwakker wordt.
Er zijn klemmen voor verschillende situaties: vaste klemmen die de baan op zijn plaats houden, en glijklemmen die een beperkte beweging toestaan. Dat laatste is nodig omdat stalen felsbanen bij temperatuurwisseling uitzetten en inkrimpen, ongeveer half zoveel als zink doet, maar niet nul. Een baan van enkele meters lang beweegt bij zomerse hitte net iets ten opzichte van de ondergrond, en de glijklem laat dat toe zonder dat de fels vervormt of de klem zelf onder spanning komt te staan.
Op OSB is dat schuifbewegen niet anders dan op multiplex, want dat zit in het staal, niet in de ondergrond. Waar de ondergrond wel meespeelt is bij de vaste klemmen aan de randen van een dakvlak, waar geen beweging gewenst is en de klem stevig moet blijven zitten. Daar telt de uittrekwaarde het zwaarst, en daar is het verschil met multiplex het grootst. Een aannemer die op een nieuwbouwproject met OSB werkt, kan er verstandig aan doen om op die randzones een iets dichter schroefpatroon te laten hanteren dan wat op een multiplex ondergrond gangbaar zou zijn.
Omdat de klem blind bevestigd wordt en de baan er verder gewoon overheen klikt, verandert het aantal vierkante meters dat per dag dicht kan niet wezenlijk door de keuze voor OSB. De klemmen worden gezet, de banen komen erover, en de volgorde op het dak blijft dezelfde als op een andere ondergrond. Het verschil zit in de voorbereiding: waar liggen de balken, waar liggen de plaatranden, en valt het klempatroon daar goed op aan. Dat is werk dat vooraf gebeurt, op de tekening en bij het uitzetten van de platen, niet iets dat het leggen van de banen zelf vertraagt.
Voor een architect of opdrachtgever die moet kiezen tussen OSB en multiplex als ondergrond is het beeld dus genuanceerd. OSB is een reëel en veel gebruikt alternatief, vooral waar de kosten van de ondergrond meetellen in het totaalplaatje. Maar op plekken waar de klem het zwaarst belast wordt, zoals langs de randen van een dakvlak of op plaatsen met veel windbelasting, is de marge met OSB kleiner dan met multiplex. Wie daar twijfelt, kan dat het beste vooraf laten meewegen in de keuze van de ondergrond, niet achteraf oplossen met een dichter schroefpatroon alleen.
Wij denken graag mee op tekening over hoe het klempatroon aansluit op de ondergrond die gekozen is, of dat nu OSB, multiplex of regelwerk is. Dat kost niets, en het voorkomt dat een verder prima gekozen bevestiging op de verkeerde plek net iets minder grip heeft dan nodig is.