Klikzink
Een klem houdt de fels vast, en de fels houdt de baan vast. Dat is de hele constructie onder een klikdak van zinklook. Bij multiplex als ondergrond komt daar een tweede vraag bij: van welk materiaal moet die klem dan zijn. Wij kiezen op multiplex voor een verzinkte klem, hetzelfde metaal als de baan zelf, en dat is geen toevallige keuze.
Onze felsbanen zijn Sendzimir verzinkt staal, 275 gram zink per vierkante meter aan beide zijden, met daarover een organische coating van 50 micrometer. De klem waarmee die banen aan het dak vastzitten, is eveneens verzinkt staal. Dat betekent dat er geen twee ongelijke metalen tegen elkaar aan liggen op de plek waar het erop aankomt. Bij een combinatie van bijvoorbeeld rvs en verzinkt staal, of aluminium met een ander metaal, ontstaat onder vocht een galvanisch koppel: het ene metaal offert zich langzaam op aan het andere. Op een dak dat twintig jaar of langer mee moet, is dat geen theoretisch punt. Met dezelfde metaalsoort in de klem en de baan speelt dat probleem niet, en de klem verhoudt zich chemisch net zo tot het dak als de plaat waarin hij grijpt.
Wat een verzinkte klem dan wel bepaalt, is niet de metaalsoort maar de snede. Een klem wordt gestanst of afgeknipt op maat, en op die snijkant ligt geen zink meer, of in elk geval veel minder dan op het gewalste vlak. De levensduur van de klem hangt dus niet af van de dikte van de zinklaag op zijn platte kant, maar van wat er op die doorgesneden rand overblijft. Bij verzinkt staal van voldoende dikte is dat een marge waarmee we kunnen werken; bij een dunnere of anders gecoate klem zou die snijkant het eerste zwakke punt worden. Het is een detail dat je niet ziet als de klem eenmaal onder de fels zit, maar het is precies de reden waarom we op multiplex bewust voor deze uitvoering kiezen en niet voor de eerste verzinkte klem die voorhanden is.
Multiplex als ondergrond werkt anders dan een dakbeschot van losse delen. Een plaat multiplex is over het hele oppervlak even sterk en even stijf: er zit geen zwakke plek in het midden van een plaat zoals die er wel kan zijn tussen twee onvoldoende ondersteunde delen hout. Voor de klem is dat prettig, want hij kan overal in het vlak grip vinden op een ondergrond die zich overal hetzelfde gedraagt. Dat maakt het leggen voorspelbaarder: de dakdekker hoeft niet per klem te bedenken of hij nu op een sterk of een zwak punt van de ondergrond zit.
Waar multiplex wél om vraagt, is aandacht voor de plaatnaden. Twee platen multiplex liggen tegen elkaar aan, en op die naad zit per definitie een overgang: de ene plaat kan net iets anders werken dan de andere onder temperatuur en vocht, en de naad is de plek waar dat verschil zich toont. Een klem die precies op een plaatnaad terechtkomt, pakt dan niet één gesloten vlak vast maar twee platen die ieder voor zich kunnen bewegen. Daarom bepalen de plaatnaden mee waar een klem niet mag komen: net naast de naad is beter dan erop. Dat is geen kwestie van millimeters overdrijven, maar van het vooraf uitzetten van de klemposities zodat ze samenvallen met het vlakke deel van een plaat en niet met de kwetsbare overgang tussen twee platen.
In de praktijk betekent dat voor de aannemer dat het maatwerk niet alleen op de baan zit, maar ook op de ondergrond. Wij leveren zinklook op de millimeter afgekort tussen 450 en 8000 millimeter, en die maatvoering wordt zinvoller als ook de plaatindeling van het multiplex vooraf bekend is. Wie op tekening laat zien waar de plaatnaden van het dakbeschot liggen, krijgt van ons zonder kosten een reactie op waar dat kan knellen met de klemposities. Dat voorkomt dat er op het dak zelf geschoven moet worden met een klem die net niet past op de plek waar hij hoort.
Een klem onder de fels houdt de baan vast tegen wind en tegen zijn eigen gewicht, maar hij is niet star: hij laat de baan toe om te bewegen bij temperatuurswisseling. Zinklook zet ongeveer half zoveel uit als zink, en die uitzetting moet ergens heen. De klem is daarop gemaakt: hij klemt de fels vast zonder de plaat op zijn plaats te fixeren, zodat de baan in zijn lengte kan werken zonder dat er scheuren of golven ontstaan. Dat is precies het verschil met een schroefverbinding door de plaat heen, waarbij de plaat wél vastzit op het punt van de schroef en de spanning zich dus rond dat gaatje moet ontladen.
Op multiplex speelt de eigen beweging van de ondergrond mee in dat verhaal. Hout, ook verlijmd in platen, ademt met het seizoen. Een klem die op een gesloten plaatvloer bevestigd is, volgt die kleine beweging van het multiplex mee, en de fels erboven vangt op zijn beurt de eigen uitzetting van het staal op. Twee bewegingen, twee lagen, en de klem zit precies op de plek waar die twee elkaar raken. Dat is ook waarom we, waar een dak overgaat in een aansluiting op een schoorsteen of een dakraam, kiezen voor een eigen uitwerking van die overgang in plaats van klemmen door te zetten tot op het randdetail: op die plekken werkt de constructie anders dan in het rustige vlak.
Een verzinkt klemsysteem op multiplex is niet de juiste combinatie voor elk dak. Op een ondergrond die zelf al uit een ander metaal bestaat, bijvoorbeeld een bestaande stalen dakplaat, ligt een klem in dezelfde metaalsoort als die drager voor de hand, en dan is verzinkt staal niet per se de logische aansluiting. Ook op plekken waar veel vocht lang blijft staan, zoals in een strak ingesloten kilgoot, ligt het zwaartepunt van de detaillering niet bij de klem maar bij de afwatering zelf; wij werken dat in detail uit zoals wij beschrijven bij de kilgoot op multiplex. En bij een dakrand of gevelaansluiting waar de klem grenst aan een andere plaatsoort, verdient de overgang zelf aandacht die verder gaat dan de keuze van het klemmateriaal alleen, zoals wij toelichten bij de dakrand op multiplex.
Wat wij op basis van tekening meekijken, is niet alleen de kleur of de baanbreedte maar ook of de klemposities passen bij de plaatindeling van het multiplex dat er al ligt of nog gelegd wordt. Dat meedenken kost niets, en het scheelt op de bouw het gedoe van een klem die achteraf net verkeerd valt.