Klikzink
Staal wordt langer als het warm wordt en korter als het koud wordt. Bij zink is dat een bekend probleem, bij onze stalen banen is de beweging ongeveer half zo groot, maar hij is er wel. Op multiplex speelt die beweging anders dan op een houten regelwerk met tussenruimte, en dat is precies waar deze pagina over gaat.
Een baan zink-look ligt met klemmen onder de fels op de ondergrond. Eén klem per baan is vast, de rest is een schuifklem die de plaat op zijn plek houdt maar wel laat bewegen. Bij opwarming schuift de baan vanaf die vaste klem naar de vrije uiteinden toe. Op een dakvlak van een paar meter lang is dat een beweging van een paar millimeter, niet meer, maar als die beweging nergens heen kan, gaat de plaat golven. Dat golven is meestal geen gebrek aan het materiaal, het is een klem die op de verkeerde plek vastzat.
Multiplex is een gesloten plaat. Er is geen kier tussen twee delen zoals bij een dakbeschot van planken, en de plaat is over het hele oppervlak ongeveer even stijf. Dat is in veel opzichten een voordeel: de ondergrond werkt niet mee met de zon, verzakt niet plaatselijk en geeft de klemmen overal dezelfde houvast. Wij leggen dat verder uit bij een klikdak op multiplex.
Maar die egaliteit heeft een keerzijde voor de uitzetting. Op een ondergrond met natuurlijke onderbrekingen, zoals delen met een kleine kier, kan een klem daar juist makkelijk staan omdat de ondergrond zelf al een scheiding aangeeft. Op multiplex is die aanwijzing er niet, behalve op één plek: de naad tussen twee platen. Die naad is meestal het punt waar een schroef, een klosje of een oneffenheid in de plaatdikte zit, en dat is precies waar een klem niet moet komen. Niet omdat de klem daar niet zou passen, maar omdat de plaat op die plek anders reageert dan een meter verderop op vol hout.
Bij een gewone regelwerk-ondergrond kiezen wij de positie van de vaste klem soms op basis van waar de regels toch al liggen. Op multiplex vervalt die beperking, en dat is winst: de vaste klem komt op de plek die voor de lengte van de baan het beste is, meestal in het midden van het dakvlak of bij de nok, zoals ook te zien is bij de aansluiting op de nok. De rest van de klemmen is schuifklem, en die moet vrij kunnen bewegen over de volle lengte van de baan zonder dat de plaatnaad daar precies onder zit.
In de praktijk betekent dit dat wij op tekening kijken waar de plaatnaden van de multiplex ondervloer liggen voordat de baanlengte en de klempositie worden vastgelegd. Ligt een naad toevallig precies onder een schuifklem die daar toch al zou komen, dan verschuiven wij de klem een paar centimeter, of wij passen de plaatverdeling van de ondervloer erop aan. Dat overleg kost niets en gebeurt voordat er een schroef de grond in gaat.
Stel een dakvlak van acht meter lang, gedekt met banen die van goot tot nok doorlopen. Op een houten beschot zou je de vaste klem vaak dicht bij de goot leggen omdat daar de regel het stevigst is. Op multiplex is die overweging er niet, dus leggen wij de vaste klem in het midden van de baan. Dat halveert de uitzettingsafstand naar elk uiteinde toe, en dat is gunstiger dan alles vanaf één kant te laten bewegen. Bij de dakvoet en bij de goot blijft dan minder beweging over die opgevangen moet worden, wat ook helpt bij de overgang die wij beschrijven bij de dakvoet op multiplex en bij de goot op multiplex.
Eén punt waar multiplex niet per se in het voordeel is: bij een houten ondergrond geeft het hout zelf een klein beetje mee onder temperatuurwisseling, waardoor kleine onnauwkeurigheden in de klempositie soms worden opgevangen door de ondergrond. Multiplex geeft dat niet. Als een klem net te strak of op de verkeerde plek zit, merkt de plaat dat sneller en duidelijker dan op een iets meegevender ondergrond. Dat vraagt om preciezer werken bij het bepalen van de klemposities voordat de eerste baan wordt gelegd, niet om een andere klem of een dichtere klemafstand. Voor de meeste daken is dat geen probleem omdat de ondervloer op tekening al bekend is, maar bij een renovatie waar de multiplex pas ter plekke wordt gemeten, is dat een stap die niet overgeslagen moet worden.
Hoe langer de baan, hoe groter de absolute uitzetting, en hoe belangrijker het wordt dat de vaste klem op de juiste plek zit. Bij een dakvlak dat aan meerdere kanten begrensd wordt door opgaand werk, zoals bij een schoorsteen op multiplex of bij een dakraam op multiplex, komt er nog een complicatie bij: de baan mag ook niet tegen die opstand aan drukken bij uitzetting. Wij houden daar bij het inmeten al rekening mee door de zetwerken rond die doorvoeren met wat speling te detailleren, zodat de plaat zijn beweging kan maken zonder ergens klem te lopen. Dat is een reden waarom het inmeten van een dakvlak met veel doorvoeren meer tijd kost dan een kaal vlak, niet omdat het lastiger materiaal is maar omdat er meer punten zijn waar de uitzetting rekening mee moet houden.
Bij de rand van het dak, langs het boeiboord of bij een gevelaansluiting, speelt hetzelfde principe in het klein. De laatste baan naast een dakrand heeft meestal een kortere vrije lengte dan het midden van het vlak, dus de beweging daar is kleiner, maar de klem die het dichtst bij die rand zit moet nog steeds als schuifklem werken en niet als vaste klem, ook al voelt dat op het eerste gezicht overbodig aan bij zo'n korte baan.
Voor een aannemer die met een tekening van de multiplex ondervloer komt, betekent dit dat wij de plaatverdeling willen zien voordat de klemposities en de baanlengtes worden vastgelegd. Dat overleg gebeurt op tekening, kost niets, en voorkomt dat een schuifklem toevallig precies op een plaatnaad terechtkomt. Voor een dakdekker op de bouw betekent het dat een golf in een gelegde baan meestal wijst naar een klem die niet kon bewegen zoals bedoeld, en dat is te verhelpen door die klem te verplaatsen, niet door de baan te vervangen.