Klikzink
Een klikdak zonder doorboringen in de zichtplaat wekt soms de indruk dat er na twintig jaar simpelweg niets is gebeurd. Dat klopt niet helemaal. Er is niets gebeurd aan de bovenkant, waar u het ziet. Onder de fels, bij de klem en de schroef die de klem vasthoudt aan de ondergrond, is wel degelijk twintig jaar lang iets aan de hand geweest. Op een stalen dakplaat, een damwand- of trapeziumprofiel, is dat een ander verhaal dan op een houten of betonnen dek. Dat verschil zit in wat de schroef te pakken krijgt en in wat er onder de klem beweegt.
Bij een klikdak wordt de klem vastgezet op de dragende plaat, niet op een dik, massief oppervlak maar op de bovenflens van een damwand- of trapeziumprofiel. Dat is zelf ook staal, meestal enkele tienden van een millimeter dik, met een eigen coating. De schroef die daar de klem op zet, moet zich daar met een beperkt aantal windingen in vastzetten. Op hout heeft een schroef veel materiaal om zich in vast te draaien; in dun plaatstaal is dat oppervlak veel kleiner. Na twintig jaar is de vraag dus niet of de klem los is, maar of de schroefverbinding in dat dunne staal nog dezelfde trekkracht aankan als op dag één.
In de praktijk zien we dat dit meevalt zolang de juiste schroef gebruikt is voor het juiste type ondergrond, met de juiste voordraaddiameter en de juiste coating op de schroef zelf. Een verkeerd gekozen schroef, te dun voor de dikte van de damwandplaat of met een coating die niet aansluit bij die van de plaat, geeft na verloop van jaren galvanische corrosie rond het schroefgat. Dat is een lokaal probleem, maar het zit precies op de plek waar de kracht van de klem wordt overgedragen. Bij een aannemer die twintig jaar oude klikdaken op stalen ondergrond opent voor onderhoud, is dit vaak het eerste dat wordt gecontroleerd: niet de fels, niet de klem zelf, maar de schroefkop en de ring daaromheen.
Een klikdak zet uit en krimpt met de temperatuur, net als elke stalen plaat. Onze felsbanen zetten ongeveer half zoveel uit als zink, maar nul is het niet. Bij een klikdak op een houten of betonnen dek ligt onder de klemmen een drager die zelf niet meebeweegt met temperatuurschommelingen. Op een stalen dakplaat beweegt de drager wél, al is die beweging kleiner dan die van de felsbaan erboven omdat de damwandplaat meestal onder een isolatielaag ligt en dus minder temperatuurwisseling voelt dan de buitenplaat.
Dat geeft een twintig jaar lang herhaalde, kleine relatieve beweging tussen de klem, die vastzit aan de damwandplaat, en de felsbaan, die daar los in glijdt via de klikverbinding. Bij een goed uitgevoerd klikdak is precies dat de bedoeling: de klem is het vaste punt, de baan schuift. Wat er na twintig jaar slijtage aan te zien is, zit dus niet in de klem die loslaat, maar in het klikprofiel zelf, waar de fels van de baan telkens tegen het klemprofiel schuift. Bij een dak dat goed is gelegd met de juiste hoeveelheid klemmen per vierkante meter, is die slijtage minimaal en merkbaar noch aan lekkage noch aan geluid. Bij een dak waar te weinig klemmen zijn gebruikt om de baanlengte op te vangen, kan diezelfde beweging na jaren wel gaan knarsen bij temperatuurwisseling, vooral 's ochtends vroeg als de zon de plaat snel opwarmt na een koude nacht.
Een stalen dakplaat op een lichte stalen spantconstructie trilt mee met wind en met installaties op het dak, zoals een luchtbehandelingskast of zonnepanelen die niet los van de dakplaat zijn opgehangen. Die trilling is meestal klein, maar ze is er twintig jaar lang, dag en nacht. Op een dak met schroeven door de zichtplaat zou die trilling zich concentreren op elk schroefgat in de buitenplaat zelf, met kans op uitslijten van het gat en dus op lekkage op precies die plek. Bij een klikdak zit die trilling op de verbinding tussen klem en damwandplaat, onder de isolatie, niet in de buitenplaat.
Dat is meestal een gunstige verschuiving: een lekkageprobleem in de zichtplaat is duur en zichtbaar, een losraken van een klem onder de isolatie is dat niet meteen. Maar het is niet zonder gevolgen. Als een klem na jaren van trillen speling krijgt in het schroefgat van de damwandplaat, verschuift de exacte positie van die klem een fractie. Bij één klem op een groot dakvlak is dat niets. Bij een dak waar de trilling geconcentreerd optreedt, bijvoorbeeld rond een zwaar dakdeel met installaties, kan het op een gegeven moment gaan om een cluster van klemmen die net iets losser staan dan de rest. Dat merkt u niet aan lekkage, wel aan een net iets ander geluid bij storm dan bij de rest van het dakvlak.
Op een houten dek of op beton is de schroef die de klem vasthoudt in feite voor altijd verankerd; het hout of het beton beweegt niet zelf mee met wind of installaties, en de trekkracht op de schroef is stabiel over de jaren. Op een stalen dakplaat is de drager zelf onderdeel van de constructie die meebeweegt, en dat maakt de schroefverbinding het meest kwetsbare punt in het hele systeem, meer dan bij welke andere ondergrond dan ook. Dat is niet per se een nadeel van het klikdak, het is een eigenschap van de combinatie klikdak met stalen drager, en die eigenschap is er op een traditioneel gesoldeerd dak net zo goed, met dat verschil dat daar de bevestigingspunten door de plaat heen gaan en dus zichtbaar falen zodra er iets mis is.
Een aannemer die na twintig jaar een klikdak op stalen dakplaat controleert, zoekt dus niet naar corrosie op het zichtoppervlak, dat blijft door de coating van 50 micrometer meestal in orde, maar naar de staat van de schroefverbindingen onder de klemmen op plekken waar de damwandplaat het meest beweegt: bij randen, bij doorvoeren, en onder zware installaties. Dat is gerichter en sneller te doen dan het hele dakvlak nalopen, precies omdat de blinde bevestiging de kwetsbare plekken bundelt in plaats van ze over het hele oppervlak te verspreiden.
Bij een dak waar veel trilling wordt verwacht, bijvoorbeeld een industriehal met zware ventilatoren direct op de dakplaat, of een dak dat regelmatig belast wordt door onderhoudswerk aan installaties erboven, is een stalen dakplaat als drager voor een klikdak niet de sterkste combinatie die er is. Niet omdat het klikdak dan slechter functioneert dan een ander systeem, maar omdat de zwakte in de schroef-in-dun-staal-verbinding onder voortdurende trilling eerder aan het licht komt dan bij een rustiger belaste dakplaat. In dat geval is het te overwegen om, in overleg met de constructeur, te kiezen voor een zwaardere damwandplaat of voor extra bevestigingspunten rond de zwaar belaste zones, zodat de trekkracht per schroef lager blijft. Wij denken daar op tekening in mee, zonder kosten, juist omdat de keuze van de drager net zo bepalend is voor wat er na twintig jaar over is als de keuze van de felsbaan zelf.