Klikzink
Als u vraagt wat de klem precies is bij een klikdak op multiplex, dan is het antwoord eerst mechanisch: een metalen klem wordt op de ondergrond geschroefd, en de fels van de baan klikt daar overheen. De schroef gaat door de klem in het multiplex, niet door de zinklook plaat zelf. Vanaf de bovenkant van het dak ziet u dus nooit een schroefkop, alleen de rechte lijn van de fels. Dat is het hele principe van blinde bevestiging: het gat zit verborgen onder het metaal dat erover heen klikt.
Op multiplex werkt dat net iets anders dan op een dak met sporen of gordingen. Een plaatvloer is overal even dicht en even sterk, dus de klem kan in principe overal staan waar u hem nodig heeft, zonder dat u eerst moet uitzoeken waar een balk onder ligt. Dat is een verschil dat u in de praktijk terugziet in de snelheid van uitzetten: op een houtskeletdak moet iedere klem op een gording vallen, op multiplex schroeft u de klem gewoon op de gewenste afstand, en de plaat onder u trekt niet krom als u daar net niet precies op de millimeter zit.
Waar de klem wél rekening mee moet houden, is de naad tussen twee platen multiplex. Die naad is de plek waar de ondergrond niet doorloopt, en een klem die daar overheen komt te staan, grijpt voor een deel in het niets. In de praktijk betekent dit dat de plaatindeling van tevoren wordt afgestemd op de baanbreedte en de klemafstand, zodat iedere klemrij op vast materiaal valt en niet precies op de kier tussen twee platen. Dat is minder een probleem van de klem dan van de voorbereiding: als de platen goed liggen, ligt de klem goed. Als de plaatnaden toevallig samenvallen met een klemrij, moet er lokaal een extra regel of een verspringing in de plaatindeling komen. Dat is meer denkwerk vooraf dan bij een dak waar de klem toch al aan een balk gebonden is.
De klem zelf is geen onderdeel van de plaat, het is een apart stukje metaal dat u meelevert of los bestelt, afgestemd op de fels van 35 mm die zinklook heeft. Er bestaan varianten voor vaste bevestiging en varianten die een beetje beweging toelaten in de lengterichting van de baan. Op een klein dakvlak van een paar meter merkt u dat verschil niet, maar op een lange baan richting de zes, zeven meter telt de uitzetting op. Zinklook zet ongeveer half zoveel uit als traditioneel zink, maar nul is het niet, en bij een rechte, vaste klem op elk punt van een lange baan zou de plaat zich niet meer kunnen bewegen zonder golving. Vandaar dat op de plaatsen waar dat nodig is, glijklemmen worden gebruikt: de fels klikt er nog steeds hetzelfde in, maar de klem laat de plaat een fractie opschuiven bij temperatuurwisseling.
Op multiplex is dat onderscheid net zo relevant als op een dak met houten regels, want de uitzetting van de plaat heeft niets te maken met de ondergrond eronder, alleen met de lengte van de baan en het temperatuurverschil dat hij te verduren krijgt. Wat multiplex wel makkelijker maakt, is dat u de klemmen in een rechte, voorspelbare rij kunt zetten zonder dat u corrigeert voor een balk die net een paar centimeter uit de lijn ligt. Bij houtskeletbouw komt dat voor, bij een egale plaatvloer zelden.
De klem ligt onder de opstaande fels van 35 mm, en die fels wordt bij het leggen dichtgeklikt over de rand van de klem heen. Vanaf de zijkant gezien zit er dus een metalen haak in de klem, en een metalen haak aan de plaat, die in elkaar grijpen zoals twee puzzelstukjes. Er is geen kit, geen lijm en geen extra afdichting nodig op dat punt, want de klemverbinding zelf is de afdichting. Dat is meteen ook de reden waarom een klikdak zonder doorboringen andere zwakke plekken heeft dan een dak met schroeven door de plaat: bij een schroefdak is elke schroefkop een potentiële lekplek na jaren, bij een klikdak is de klemvoeg de plek waarin alles samenkomt. Als die klem goed vastzit op de ondergrond en de fels er goed overheen klikt, is er nergens een gat dat water naar binnen kan laten, maar het legwerk moet dan wel kloppen: een klem die net niet stevig genoeg is aangedraaid op de multiplex, of een fels die niet helemaal dichtklikt, is een fout die je van bovenaf niet meteen ziet.
Op multiplex is dat vastzetten in principe eenvoudiger dan op een dak met purlijnen op afstand, omdat u de schroef van de klem overal in de plaat kunt zetten zonder dat u een balk moet raken. Dat scheelt in de uitvoering: geen gezoek naar de juiste positie, geen risico dat een schroef net naast een gording in het luchtledige komt. Het scheelt niet in het aantal klemmen dat nodig is, want dat wordt bepaald door de baanbreedte en de belasting op het dakvlak, niet door de ondergrond.
Er is één praktisch punt waarin multiplex net iets minder voordelig is dan bij een dak met een dichte plaatvloer op purlijnen: doordat de plaat overal even sterk is, is er ook geen enkele reden om ergens minder klemmen te zetten, en aannemers die gewend zijn aan een houtskeletdak willen nog wel eens de klemafstand vergroten omdat "de ondergrond het toch overal aankan". Dat is precies waar het misgaat, want de klemafstand wordt niet bepaald door de draagkracht van de plaat, maar door de windbelasting op de fels en de baanbreedte van 475 mm. Een gesloten plaatvloer verleidt tot minder klemmen, terwijl het aantal klemmen dat u nodig heeft, gewoon gelijk blijft aan wat op een houten dak ook nodig zou zijn. Wie hier op multiplex bezuinigt omdat de ondergrond het toch aankan, bezuinigt op de verbinding, niet op de ondergrond.
Een tweede punt waar multiplex net ongunstiger uitpakt dan een dak met zichtbare balken, is de controle achteraf. Bij een houtskeletdak kunt u vaak nog zien of een klem op een gording zit door de regelmaat van het houtwerk te volgen. Bij een dichte plaat multiplex is dat overzicht er niet, en moet u tijdens het leggen zelf bijhouden waar de plaatnaden liggen en waar de klemrijen dus wel of niet mogen vallen. Dat is geen zwaarder werk, maar het vraagt wel dat er van tevoren een plaatindeling en een klemschema op elkaar zijn afgestemd, in plaats van dat u dat gaandeweg op het dak uitvindt.
Voor een aannemer die een dakvlak van een paar honderd vierkante meter multiplex moet dichtleggen, betekent dit concreet dat de klem sneller en gelijkmatiger te plaatsen is dan op een dak met sporen, maar dat de voorbereiding van de plaatindeling minstens zoveel aandacht vraagt als op elke andere ondergrond. De klem zelf verandert niet: het is en blijft het metalen onderdeel dat de fels vastgrijpt zonder dat er een schroef door de zichtbare plaat gaat. Wat verandert, is waar u die klem wel en niet mag zetten, en dat wordt op multiplex bepaald door de platen, niet door de klem.