Klikzink
Houtwolcementplaat is een ondergrond met een eigen karakter. De plaat bestaat uit houtwol gebonden met cement, geperst tot een plaat die drukvast aanvoelt maar bij een schroef vaak anders reageert dan het oog verwacht. Vooral bij scholen en hallen uit de jaren zestig en zeventig komen we deze platen nog veel tegen, meestal onder een oud bitumen- of zinkdak dat aan vervanging toe is. De plaat zelf is dan nog intact, maar de manier waarop hij ooit is bevestigd, bepaalt of een nieuwe bevestiging daar zomaar bovenop kan.
Bij onze felsbanen gaat er geen schroef door de plaat van de baan zelf. De klem die de fels vasthoudt, wordt op de ondergrond bevestigd en de baan klikt daar vervolgens overheen. Dat verandert niets aan het feit dat die klem, ergens, met een schroef of anker in de houtwolcementplaat moet zitten. En daar zit de vraag die deze pagina beantwoordt: welk materiaal moet die klem zijn, en wat houdt hij dan vast.
Houtwolcementplaat is een basisch materiaal. Het cement in de plaat heeft een hoge pH, en dat is een omgeving waarin gewoon verzinkt staal sneller aantast dan op een neutrale ondergrond. Waar een klem langdurig contact maakt met de plaat, telt dat contact mee in de levensduur van die klem. Roestvaststaal is tegen die basische omgeving bestand op een manier die verzinkt staal niet is. Dat is de reden dat we op deze ondergrond standaard naar roestvaststalen klemmen kijken, niet omdat de bovenkant van het dak dat vraagt, maar omdat de onderkant van de klem in direct contact staat met het cement.
Dat brengt een vraag met zich mee die niet voor de hand ligt: wat gebeurt er waar die roestvaststalen klem het verzinkte staal van de felsbaan raakt. Twee verschillende metalen die elkaar aanraken, kunnen in aanwezigheid van vocht een galvanisch koppel vormen, waarbij het ene metaal ten koste van het andere corrodeert. Dat is geen theoretisch risico dat we voor de vorm noemen. Het is de reden dat de klem is uitgevoerd met een scheiding tussen het roestvaststaal en de verzinkte plaat van de baan: een kunststof inleg of coating die het directe metaal-op-metaal contact wegneemt. Zonder die scheiding zou de klem op de juiste plek vastzitten, maar zou het contactpunt zelf een nieuw zwak punt worden, en dat is precies het soort verborgen gebrek dat pas na jaren zichtbaar wordt, als het al zichtbaar wordt voordat het lekt.
Houtwolcementplaat oogt stevig. Wie erop klopt, hoort en voelt iets dat niet zacht aanvoelt, en dat wekt het idee dat een schroef of anker daar net zo goed houvast vindt als in hout of beton. In de praktijk houdt de plaat een bevestiging minder goed vast dan hij lijkt te doen. De houtwolvezels geven de plaat samenhang, maar diezelfde vezelstructuur betekent dat een schroefdraad niet overal evenveel grip vindt. Bij een oudere plaat, die decennia lang vocht, temperatuurwisselingen en soms lichte verzakking heeft doorstaan, is die grip vaak nog ongelijkmatiger dan bij een nieuwe plaat.
Dit is precies waarom de keuze voor het bevestigingsmiddel op deze ondergrond meer aandacht vraagt dan op een ondergrond van bijvoorbeeld hout of staal. Een klem die op hout met een gewone houtschroef prima zou vasthouden, kan op houtwolcementplaat een ander type verankering nodig hebben, met een grotere steunoppervlakte of een doorgaande regel die de belasting verdeelt in plaats van die op één punt te concentreren. Bij een school uit 1968 die we ooit hebben bekeken, bleek de oorspronkelijke bevestiging van het dakbeschot in de plaat zelf al los te draaien met de hand op een paar plekken waar vocht jarenlang een weg naar binnen had gevonden. Dat is geen uitzondering die we erbij verzinnen om voorzichtig te klinken; het is de reden dat we op deze ondergrond altijd eerst kijken naar de staat van de plaat, voordat we kijken naar het type klem.
Er is een verschil tussen een houtwolcementplaat die structureel meewerkt, als onderdeel van de dakopbouw, en een plaat die er nog wel ligt maar geen belasting meer hoort te dragen. Bij veel oudere daken is de plaat ooit aangebracht als onderdeel van een systeem met gording en regelwerk erboven, en juist dat regelwerk is vaak de plek waar de klem daadwerkelijk in verankerd moet worden, dwars door de plaat heen, in plaats van in de plaat zelf. Dat is een detail dat per project verschilt en dat we niet in algemene termen kunnen dichttimmeren; het hangt af van hoe die specifieke plaat destijds is gelegd en wat daaronder zit.
Waar de plaat zelf poreus is geworden, door langdurig vochtcontact of door verwering aan de randen, is roestvaststaal geen oplossing voor het probleem dat de ondergrond zelf niet meer voldoende houvast biedt. Een klem, van welk materiaal ook, kan niet meer vasthouden dan de ondergrond toelaat. In dat geval is de eerste vraag niet welke klem we gebruiken, maar of de bestaande plaat nog geschikt is als bevestigingsgrond, of dat er eerst een nieuwe drager nodig is. Wij zeggen dat liever vooraf dan dat we een systeem beloven dat op een verzwakte plaat toch net zo lang meegaat als op een gezonde plaat. Dat verschil is met het oog vaak niet te zien en vraagt om een steekproef, bijvoorbeeld door op een aantal plekken proefgaten te boren voordat de volledige bevestiging wordt uitgezet.
Omdat de klem blind bevestigd wordt en de felsbaan er vervolgens overheen klikt, is de volgorde op de bouw hetzelfde als bij andere ondergronden: eerst de klemmen zetten op de vastgestelde afstand, dan de banen leggen. Het verschil bij houtwolcementplaat zit in de tijd die aan de voorkant nodig is om te bepalen waar de klem daadwerkelijk vastzit, in de plaat of in het regelwerk daaronder. Die controle kost tijd die op een strakke ondergrond van bijvoorbeeld staal niet nodig is. Wie dat vooraf inplant, voorkomt dat de dakdekker halverwege de dag moet stoppen om alsnog uit te zoeken waar de gording zit.
De felsbaan zelf zet door temperatuurwisseling ongeveer half zoveel uit als een zinken baan zou doen, en die uitzetting wordt opgevangen in de klik tussen klem en fels, niet in de klem zelf. Dat betekent dat de klem op houtwolcementplaat niet extra belast wordt door de uitzetting van het staal daarboven; die beweging blijft in het systeem van de bevestiging zitten, los van de vraag of de ondergrond hout, beton of houtwolcement is.
Of dit voor uw dak de juiste combinatie is, hangt dus af van twee dingen die los van elkaar staan: de galvanische scheiding tussen roestvaststaal en verzinkt staal, die standaard is uitgevoerd, en de staat van de plaat zelf, die per gebouw verschilt en die wij het liefst vooraf op tekening of met een proefboring beoordelen.