Klikzink
Houtwolcementplaat komt veel voor op scholen, gymzalen en bedrijfshallen uit de jaren zestig en zeventig. De plaat is samengesteld uit houtwol en cement, geperst tot een paneel dat er massief uitziet en ook aardig wat gewicht heeft. Wie er met de vlakke hand op klopt, hoort iets dat stevig aandoet. Wie er een schroef in draait, merkt iets anders: het materiaal is poreus, drukt makkelijk weg rond de schroefdraad, en houdt een trekkracht veel minder goed vast dan bijvoorbeeld een houten dakbeschot. Dat is precies waar de bevestiging van een felsdak om draait, en waarom het antwoord op deze ondergrond anders uitvalt dan op de meeste andere.
Bij onze banen gaat er geen schroef door de plaat. De klem zit onder de fels, de opstaande rand van 35 mm waarmee de ene baan in de andere klikt. Die klem wordt vastgezet op de ondergrond, en de plaat zelf blijft onaangeroerd: geen gaatjes, geen doorvoer, geen punt waar water een weg naar binnen kan zoeken door de bevestiging heen. Bij een traditioneel geschroefd dak zit de zwakke plek vaak precies daar, bij elke schroef, na jaren van uitzetting en krimp. Bij een klikdak verschuift die vraag. Het gaat niet meer om wat er door de plaat heen gaat, maar om wat er ónder de klem zit en wat die daar vasthoudt.
Op een houten dakbeschot is dit verhaal eenvoudig: de klem wordt vastgezet in het hout, en hout houdt een schroef of nagel goed vast zolang het droog blijft. Op houtwolcementplaat ligt dat anders. De plaat is namelijk zelf niet het punt waar de klem op mag steunen. In de praktijk wordt de klem bevestigd op een onderconstructie die los van de plaat is aangebracht, meestal houten regels of een metalen profiel dat over de plaat heen is gelegd en wél stevig genoeg is om een klem te dragen. De plaat blijft dan liggen als vulling en als drager van de isolatie, niet als bevestigingslaag.
Dat is een wezenlijk andere situatie dan bij nieuwbouw met een goed dakbeschot. Daar kan de klem vaak rechtstreeks in de ondergrond, en is het een kwestie van de juiste schroef en het juiste hart-op-hart. Bij houtwolcementplaat is de vraag eerst: waar zit iets dat de klem wél kan dragen? Zonder dat antwoord is elke uitspraak over hoe het vastzit voorbarig, en dat geldt voor elk merk klikdak, niet alleen voor het onze.
Het is de moeite waard om te begrijpen waarom houtwolcementplaat zich zo gedraagt, want het verklaart meteen waarom hier voorzichtiger gewerkt moet worden dan de aannemer misschien gewend is. De plaat is opgebouwd uit lange houtwolvezels die met cement zijn gebonden. Dat geeft een paneel dat drukvast is, goed isoleert en licht is voor zijn omvang, maar de structuur is open en zacht ten opzichte van bijvoorbeeld massief hout of staal. Een schroef die er direct in gaat, snijdt niet in vast materiaal maar drukt de vezels opzij. Bij belasting, en zeker bij herhaalde belasting door wind of temperatuurwisseling, kan die schroef langzaam los gaan zitten in het gat dat hij zelf gecreëerd heeft.
Op een schoolgebouw uit 1968 is dat na vijftig jaar vaak al te zien aan de oude bevestiging, als die er nog ligt: schroeven die net iets speling hebben gekregen, platen die op punten net iets bewegen die eerst vastlagen. Dat is niet per se een teken dat het gebouw slecht is onderhouden. Het is een teken dat de plaat nooit bedoeld was om trekkrachten van bevestigingsmateriaal jarenlang zelf te dragen.
Op de bouwplaats verandert dit de volgorde van werken ten opzichte van een dak met een goed beschot. Voordat er één klem wordt gezet, moet er dus al een keuze zijn gemaakt over de onderconstructie die de klem gaat dragen. Bij een school met een houtwolcementplaat op stalen liggers is dat vaak op te lossen met houten regels die op de liggers worden bevestigd en over de volle lengte van het dakvlak lopen, in de richting waarin de klemmen straks moeten komen. De platen zelf blijven liggen als vulling tussen die regels, of eronder, afhankelijk van hoe het dak is opgebouwd.
Dat is een extra bouwstap die niet nodig is bij een dak met een degelijk houten beschot. Wie alleen de tijd voor het leggen van de banen zelf inschat, en niet de tijd voor het aanbrengen van een dragende regelconstructie op de bestaande plaat, komt op deze ondergrond te vroeg klaar in de planning. Dat is precies waar het antwoord ongunstiger uitpakt dan op andere ondergronden: het klikken van de banen zelf gaat net zo snel als altijd, maar de voorbereiding erop kost hier meer tijd dan de plaat op het eerste gezicht doet vermoeden.
Als de klem stevig op een onderconstructie zit, en niet op de plaat zelf, is de bevestiging van de baan zelf net zo degelijk als op elke andere ondergrond waarop dit systeem wordt toegepast. De zwakke plek verschuift dan naar iets anders: de verbinding tussen die onderconstructie en de bestaande, oudere plaat eronder. Als die verbinding zwak is, verandert het feit dat de plaat zelf onaangeroerd blijft weinig aan het uiteindelijke resultaat. Het is dan niet de klem die loskomt, maar de regel waarop de klem staat, die op zijn beurt niet goed vastzit op een plaat die dat simpelweg niet aankan.
Dit is ook de reden waarom een keuring van de bestaande onderconstructie hier niet overgeslagen kan worden. Bij een hal uit de jaren zeventig kan de plaat op het ene deel van het dak nog prima zijn, en op een ander deel, waar ooit een lekkage is geweest, inwendig verzwakt zijn zonder dat dat van buiten te zien is. Een klem die daar op een regel komt die weer op die verzwakte plek steunt, houdt op papier evengoed vast als elders op het dak, maar in de praktijk niet.
Op een dak met een goed houten beschot is de bevestiging in de meeste gevallen een kwestie van de juiste klem op de juiste afstand, zonder extra stap. Op houtwolcementplaat is er altijd die tussenstap nodig: eerst een drager voor de klem, dan de klem, dan de baan. Dat is niet onmogelijk en het is ook geen reden om van dit systeem af te zien, maar het is eerlijk om te zeggen dat het meer voorbereiding en meer beoordeling van de bestaande situatie vraagt dan bij nieuwbouw met een gangbaar dakbeschot.
Waar dit systeem wel iets teruggeeft ten opzichte van een geschroefd dak, is in het lange termijn beeld. Omdat er geen schroef door de plaat zelf gaat, ontstaat er ook geen route waarlangs vocht via honderden doorvoeren de oude, poreuze plaat kan bereiken. Het scheelt dus niet in de voorbereiding, maar wel in wat er na oplevering aan die plaat gebeurt. Dat is precies het onderscheid dat bij deze ondergrond telt: niet of het klikken zelf makkelijker gaat, maar of de plaat na het leggen minder wordt belast dan voorheen.
Wie een dak op houtwolcementplaat wil vervangen, doet er goed aan om dat traject te bespreken vanaf de tekening, met de bestaande onderconstructie als eerste vraag en niet als bijzaak. Wij denken daar kosteloos in mee, en leveren de banen op maat zodra duidelijk is hoe de klem straks komt te staan.