Klikzink
Een gesoldeerd felsdak is één geheel. Elke naad is aan de volgende vastgemaakt met tin, en die verbinding loopt door tot aan de rand. Wilt u daar één beschadigde baan uit halen, dan moet u de solderingen aan beide kanten opensnijden, vaak ook een stuk van de baan ernaast beschadigen, en achteraf weer dichtsolderen op een plek waar dat door weer en ondergrond niet altijd handig uitkomt. In de praktijk laat men zo'n dak daarom vaak gewoon zitten tot de volgende grote onderhoudsbeurt, ook als er maar op één plek iets mis is.
Bij een klikdak ligt dat anders, omdat de banen niet aan elkaar vastzitten maar in elkaar klikken over een klem die onder de fels verdwijnt. Er loopt geen soldeernaad, en er zit geen doorlopende verbinding die u moet doorbreken. U tilt de aangetaste baan los uit de klemmen, en zet er een nieuwe voor terug. De rest van het dak blijft zoals het lag.
Om één baan te vervangen heeft u de klemmen aan beide zijden van die baan nodig, een nieuwe baan op de juiste lengte en, als de aansluitingen aan nok of dakvoet meegenomen zijn in de beschadigde baan, ook de bijpassende eindstukken. Dat is het. U hoeft niet te solderen, niet te lassen, en u hoeft de rest van het dakvlak niet open te maken om bij de klemmen te komen: die liggen aan de rand van elke baan, onder de fels van de baan ernaast.
In de praktijk gaat dat als volgt. U maakt de fels van de baan naast de beschadigde plek voorzichtig los, zodat de klem bereikbaar wordt. De klem zelf blijft meestal op de ondergrond zitten en kan opnieuw gebruikt worden, tenzij hij zelf is aangetast door de schade of door de ondergrond eronder. Dan vervangt u ook de klem. De beschadigde baan komt los, de nieuwe baan gaat op de millimeter afgekort in de plaats, en de fels van de naastliggende baan gaat er weer overheen. Er wordt op geen enkel moment een schroef door een plaat gedraaid, ook niet bij deze reparatie: de bevestiging blijft blind, zoals bij de rest van het dak.
Houtwolcementplaat komt veel voor bij scholen en bedrijfshallen uit de jaren zestig en zeventig, en oogt op het eerste gezicht stevig genoeg om zonder omkijken op te werken. Dat beeld klopt niet helemaal. De plaat houdt een schroef minder goed vast dan hij lijkt, vooral als hij al enkele decennia meegaat en aan de randen of rond eerdere doorvoeren al wat is uitgemergeld. Bij nieuwbouw is dat te ondervangen door de bevestiging van tevoren goed op deze ondergrond af te stemmen; bij een reparatie op een bestaand dak werkt u met wat er al ligt, en dat is precies waar het lastiger wordt dan bij een nieuw dak.
Als u bij het vervangen van één baan de klemmen los moet maken, zet u daarbij ook enige belasting op de ondergrond eronder. Op een houtwolcementplaat die nog vol en draagkrachtig is, is dat geen probleem: de klem gaat terug op dezelfde plek, of een stukje ernaast als dat beter uitkomt. Op een plaat die al zacht is geworden, bijvoorbeeld door jarenlange vochtbelasting rond een oude doorvoer of langs een dakrand, kan het zijn dat de klem niet meer voldoende houvast vindt op precies die plek. Dan is verplaatsen naar een punt waar de plaat nog wel vol is de eerste stap, en pas de tweede stap is de baan zelf vervangen. Dat is meer werk dan alleen een baan verwisselen, en het is ook meer werk dan dezelfde reparatie op een nieuwe, ongeschonden plaat zou zijn.
Er is nog een verschil met een gesoldeerd dak dat hier meespeelt. Bij een gesoldeerd dak zit de verbinding tussen de banen vast in het materiaal zelf: als de plaat eronder verzakt of verzwakt, verzakt de naad mee en breekt hij vaak juist dáár. Bij een klikdak ligt de klem los op de ondergrond en is de fels een mechanische verbinding die niet afhankelijk is van de sterkte van de plaat om dicht te blijven. Dat is een voordeel zolang de klem zelf nog stevig zit. Zodra de plaat eronder zo zacht is dat de klem geen grip meer vindt, verdwijnt dat voordeel, en dan telt de staat van de houtwolcementplaat net zo zwaar als bij elke andere bevestigingsmethode.
Denk aan een gymzaaldak van rond 1968, met een klikdak dat twaalf jaar geleden op de bestaande houtwolcementplaat is gelegd. Er is een lekkage ontstaan doordat een tak tijdens storm een deuk en een scheur in één baan heeft geslagen, halverwege het dakvlak. De rest van het dak is in orde. Op zo'n dak is het niet nodig om alle banen los te maken: alleen de baan met de scheur en de klemmen direct ernaast zijn aan de orde.
Voordat de nieuwe baan erin gaat, wordt eerst gecontroleerd hoe de plaat onder die klemmen erbij ligt. Is de plaat op die plek nog vol, dan gaat de klem terug op de oorspronkelijke positie en ligt de nieuwe baan er binnen een dagdeel in. Blijkt de plaat op die ene plek zacht, vaak te herkennen aan een lichte verkleuring of een iets verende aanraking, dan wordt de klem een paar centimeter opgeschoven naar een punt waar de plaat nog wel vol is, of wordt daar lokaal een extra drager aangebracht om de klem op te zetten. Dat laatste is meer werk, maar het voorkomt dat de reparatie er over een paar jaar weer ligt, nu op de nieuwe baan.
Voor een aannemer of dakdekker die met deze combinatie te maken krijgt, is de conclusie tweeledig. Het vervangen van één baan zelf is eenvoudig te plannen: geen soldeerbout, geen weersafhankelijk werk, en de rest van het dak blijft dicht terwijl u aan die ene baan werkt. Maar reken bij houtwolcementplaat niet op een reparatie van een uurtje zonder eerst de ondergrond onder de klemmen te hebben bekeken. Bij een plaat die nog vol is, is dat een kwestie van kijken en verder gaan. Bij een plaat die al wat jaren en wat vocht heeft doorstaan, is het inplannen van die controle, en eventueel van een kleine aanpassing aan de bevestiging op die ene plek, wat de reparatie echt behelst.
Dat is meteen ook waar deze aanpak zijn grens heeft. Als de houtwolcementplaat over een groot deel van het dak zacht is geworden en niet alleen rond die ene beschadigde baan, dan verhelpt het vervangen van één baan de schade wel, maar niet de onderliggende oorzaak. In dat geval is een beperkte reparatie een tijdelijke oplossing, en is het verstandiger om bij de volgende onderhoudsronde de staat van de hele ondergrond in kaart te brengen voordat er meer schade ontstaat op andere plekken.