Klikzink
Een dak dat twintig jaar geleden is gelegd, is niet meer hetzelfde dak. Niet omdat het slechter is, maar omdat elk onderdeel in die twintig jaar iets heeft gedaan. De plaat is uitgezet en ingekrompen met elke temperatuurwisseling, de klem heeft die beweging telkens opgevangen, en de schroef die de klem aan de ondergrond houdt, heeft al die tijd stilgezeten in het multiplex. Wie wil weten wat er na twintig jaar over is, moet naar die drie plekken kijken: de klem, de schroef in de plaat, en de coating op het stalen oppervlak zelf.
Beginnen we bij de klem, want die zit tussen de fels en de ondergrond en doet het meeste werk. Onze banen worden niet vastgeschroefd door de plaat heen, maar geklemd onder de opstaande fels. Die klem is vast, de baan zelf niet. Bij temperatuurwisselingen zet het staal uit en krimpt het weer, en die beweging glijdt door de fels langs de klem heen. Na twintig jaar heeft die klem dus niet één keer, maar duizenden keren een kleine verschuiving opgevangen. Bij zink is die beweging groter dan bij ons materiaal; onze stalen banen zetten ongeveer half zoveel uit. Dat betekent dat de klem op multiplex minder vaak tegen de grens van zijn speling aanloopt dan bij een zinken variant met dezelfde felsafstand. Slijtage aan de klem zelf, in de vorm van vermoeiing van het metaal, is na twintig jaar op onze projecten niet de plek waar problemen ontstaan. De klem is ontworpen om die bewegingen op te vangen, niet om ze tegen te houden.
De schroef in het multiplex ligt anders, en dat is precies waar multiplex als ondergrond zich onderscheidt van bijvoorbeeld gordingen of een houten regelwerk. Multiplex is een gesloten plaatvloer: overal even dik, overal even draagkrachtig, zonder de zachte en harde plekken die je bij massief hout of bij losse planken tegenkomt. Dat maakt de schroefverbinding voorspelbaarder. Een schroef die in multiplex is gedraaid, zit in een materiaal dat niet gaat verzakken of verdraaien zoals een enkele balk dat op termijn kan doen. Na twintig jaar is de kans dat een schroef in multiplex is losgewerkt door zettend hout dus kleiner dan op een ondergrond van gordingen. Wat wel telt, is de kwaliteit van de schroef zelf en hoe diep hij in de plaat is gezet. Een roestvaste schroef die droog is gebleven, doet na twintig jaar nog wat hij deed op dag één. Een schroef die vocht heeft kunnen vasthouden, bijvoorbeeld omdat er onder de klem condens is blijven staan, is de plek waar we bij oudere daken weleens beginnende corrosie zien. Dat is dan ook precies waarom de opbouw onder de plaat, de ventilatie en de vochthuishouding, zo bepalend zijn voor wat er na twintig jaar over is. Die opbouw staat niet op deze pagina, maar de schroef in het multiplex is er wel het resultaat van.
Dan de plaatnaden. Multiplex komt in platen, en die platen liggen naast elkaar met een naad ertussen. Die naad is een vaste plek: hij zit er op dag één en hij zit er nog na twintig jaar, want multiplex zwelt en krimpt zelf ook een beetje met vocht en temperatuur, en op de naad komt die beweging samen. Een klem die precies op zo'n naad terechtkomt, zit voor een deel op de ene plaat en voor een deel op de andere. Die twee platen bewegen niet altijd exact hetzelfde, en dat is een belasting die de klem niet is ontworpen om op te vangen. Daarom bepalen de plaatnaden mee waar een klem wel en waar hij net niet mag komen. Op de bouw betekent dat een extra controle bij het uitzetten van de felsafstand: niet alleen kijken naar de maat van de baan, maar ook naar waar de platen onder liggen. Een dakdekker die dat bij de start goed uitzet, hoeft er na twintig jaar niet meer aan te denken. Een klem die toch op een naad is beland, is de meest voorkomende reden waarom we bij een inspectie van een ouder dak op multiplex een plaatselijk verzakte of iets bewogen baan aantreffen. Niet een lek, wel een plek die eerder aandacht vraagt dan de rest van het dakvlak.
De coating is het derde element, en die staat los van de ondergrond: die verweert door zon, regen en temperatuur, niet door wat eronder ligt. Onze platen hebben een organische coating van 50 micrometer, GreenCoat Pural BT, met een glansgraad onder de 5. Na twintig jaar buiten heeft die coating minder glans afgegeven dan een hoogglanzende laag zou doen, simpelweg omdat er weinig glans was om te verliezen; een dof oppervlak verandert optisch minder dan een blinkend oppervlak. De plek waar de coating het meest te verduren heeft, is niet het open vlak maar de rand bij de klem, waar de fels het staal een paar keer dubbelvouwt en waar vocht iets langer kan blijven staan dan op een vlak deel. Dat is dezelfde reden waarom we koud vouwen tot -15 graden: een fels die bij een normale temperatuur is gezet, heeft geen microscheurtjes in de coating die twintig jaar later een beginpunt voor corrosie worden. Op multiplex, waar de plaat vlak en gelijkmatig ondersteund ligt, is er onder de fels weinig risico op een plaatselijke inzakking die de coating daar extra zou belasten. Dat is een voordeel dat rechtstreeks uit de ondergrond komt: een gesloten plaatvloer geeft de fels overal dezelfde steun, in plaats van hier een balk en daar een gat.
Waar dit ongunstiger uitpakt dan bijvoorbeeld een dak op gordingen, is bij vocht dat vanaf de onderzijde in het multiplex trekt. Multiplex is een houtproduct en blijft gevoelig voor vocht, ook al is het gelijkmatiger dan massief hout. Een lekkage die niet aan het dakvlak zelf ligt maar aan een detail verderop, bijvoorbeeld bij een doorvoer, kan het multiplex plaatselijk laten zwellen voordat iemand het aan de buitenkant ziet. Bij een dak zonder doorboringen door de plaat blijft dat risico beperkt tot de plekken waar wél is doorgeboord, zoals bij de klemschroeven zelf en bij aansluitingen, en dat zijn precies de plekken die we bij een inspectie na jaren het eerst controleren.
De vergelijking met een dak dat wel door de plaat is geschroefd, is hier het scherpst te maken. Bij zo'n dak zit op elke schroefplaats een doorboring van de coating, en elke doorboring is een plek waar water een aanzet kan krijgen als de afdichting daar ooit verslechtert. Op multiplex met dat soort schroeven door de plaat komt daar nog bij dat elke doorboring ook een ingang in het houtproduct zelf is. Bij onze bevestiging ligt dat aantal doorboringen veel lager, omdat de klem onder de fels zit en niet door het vlak van de baan gaat. Wat overblijft na twintig jaar is dan vooral een kwestie van hoeveel plekken er zijn geweest waar vocht een kans kreeg, en dat aantal is bij een blinde bevestiging kleiner dan bij een zichtbaar vastgeschroefd systeem. Dat is geen garantie dat er niets gebeurt; het is een verschil in waar de aandacht na twintig jaar het eerst naar uit moet gaan: de klemplekken bij de naden, de aansluitingen waar wel is doorboord, en de onderzijde van het multiplex zelf.