Klikzink
Een schoorsteen bij een monument is een obstakel in het dakvlak zoals elk ander, met dezelfde regel dat het water erlangs moet en niet erin. Wat dit geval anders maakt, is niet de vorm van de schoorsteen maar wat er omheen mag gebeuren. Bij een rijksmonument of een gemeentelijk monument liggen er beperkingen op wat er zichtbaar mag zijn op het dakvlak en wat er in de onderliggende constructie mag worden bevestigd. Die twee beperkingen samen maken de bevestiging tot het eerste probleem dat u oplost, nog voor u bedenkt hoe het water om de schoorsteen heen naar de goot loopt.
Bij een gewone schoorsteen op een gewoon dak is de vraag vooral hoe u het opstaand werk waterdicht aansluit op de felsbanen. Bij een monument komt daar de vraag bovenop of u dat mag doen met schroeven door de dakplaat, en of de aannemer die het uitvoert daarvoor toestemming heeft van de monumentencommissie. Dat is geen kwestie van smaak maar van dossier. Op een monumentaal pand liggen tekeningen, foto's en soms een beschrijving van wat er aan het dakvlak wel en niet mag veranderen. Schroefgaten door een authentieke dakconstructie, ook als die later wordt afgedekt, staan daar meestal niet in als toegestane ingreep. Wie dat toch doet omdat het sneller gaat, zet de vergunning op het spel en soms de oplevering.
Een schoorsteen midden in het dakvlak heeft aan de bovenzijde een kant waar het water tegenaan loopt voordat het zich splitst en langs beide zijden naar de goot gaat. Dat is de kant waar de druk het hoogst is, waar een felsbaan het meest te verduren krijgt bij slagregen, en waar een verkeerd geplaatste doorboring het snelst een lek geeft. Bij een gewoon dak lost u dat op met een muts of een spatwerend profiel bovenlangs de schoorsteen, dat het water zijwaarts stuurt voordat het de opstand raakt. Bij een monument geldt dezelfde oplossing, met dit verschil dat het profiel en de bevestiging ervan zichtbaar in het straatbeeld kunnen liggen, zeker als de schoorsteen hoog boven de nok uitsteekt en vanaf de straat te zien is.
Onze banen klikken in elkaar over een klem die onder de fels verdwijnt. Er gaat geen schroef door de plaat, en dat betekent dat het vlak rond de schoorsteen op dezelfde manier vastzit als de rest van het dak: zonder doorboringen die later als donkere stipjes of roestvlekjes door de coating heen gaan zichtbaar worden. Bij een monument telt dat dubbel, omdat een dakvlak dat na twintig jaar vol schroefkopjes staat niet alleen technisch maar ook visueel afwijkt van wat er oorspronkelijk lag of van wat er in de vergunning is goedgekeurd.
Het felswerk zelf verandert niet wezenlijk door de aanwezigheid van een monument. De banen lopen door tot aan de opstand, de laatste baan wordt aangesloten op het schoorsteenwerk, en dat aansluitwerk is meestal handwerk in plaatmateriaal dat om de schoorsteen heen wordt gevormd. Wat wel verandert, is hoe dat aansluitwerk aan de onderliggende constructie vastzit. Op een gewoon dak is een enkele schroef in het houtwerk achter de schoorsteen geen probleem. Op een monument kan diezelfde schroef een ingreep zijn die niet in de vergunning staat, zeker als die constructie zelf onderdeel is van wat beschermd wordt.
De klem onder de fels biedt hier een uitweg die niet alleen praktisch is maar ook past bij wat een monumentencommissie wil zien: een dakvlak dat van buiten niet verraadt hoe het vastzit. De klemmen liggen verscholen onder de opstaande fels van 35 millimeter, en het aansluitwerk bij de schoorsteen kan daarop worden afgestemd zodat ook daar geen schroefkop in het zicht komt. Dat is geen garantie dat elke monumentencommissie akkoord gaat, want dat hangt af van het dossier en van de status van het specifieke pand, maar het geeft de aannemer een argument dat verder gaat dan snelheid: een dak dat aantoonbaar minder ingrijpt in wat er al stond.
De fout die het meest voorkomt, is dat de bevestiging rond de schoorsteen wordt uitgevoerd zoals op elk ander dak, met schroeven waar dat het snelst gaat, en dat de vraag naar de vergunning pas achteraf wordt gesteld. Op een gewoon pand is dat een kwestie van esthetiek die u zelf mag afwegen. Op een monument kan het betekenen dat de opzichter van de gemeente na afronding van het werk vraagt om de schroeven te verwijderen en het werk over te doen, met platen die inmiddels om de schoorsteen heen gebogen zijn en niet zonder schade opnieuw te demonteren zijn. Dat kost meer tijd dan de extra aandacht die het in het begin had gevraagd.
Een tweede fout is dat de spatwerende voorziening bovenlangs de schoorsteen wordt vastgezet zonder rekening te houden met het zicht vanaf de straat. Een profiel dat functioneel goed werkt maar met opvallende bevestigingspunten op het dak ligt, kan bij een monument als storend worden beoordeeld, ook als het geen enkel technisch probleem geeft. Waar dat mogelijk is, wordt dat profiel meegenomen in dezelfde blinde bevestiging als de rest van het dak, zodat het niet als vreemd element opvalt tussen de felsbanen.
Een derde punt waar het misgaat, is de uitzetting van het materiaal rond een obstakel dat zelf niet meebeweegt. Een schoorsteen staat vast in de constructie, terwijl de felsbanen bij temperatuurwisseling in lengte veranderen, ongeveer half zoveel bij deze stalen banen als bij zink. Bij een gewoon dak lost een vaste plaats voor de klemmen dat op, met ruimte voor beweging in de fels. Rond een schoorsteen, waar het aansluitwerk vaak wat starder wordt uitgevoerd om het waterdicht te krijgen, moet die ruimte voor beweging er nog steeds zijn, anders trekt het aansluitwerk op termijn los van de baan ernaast. Dat is geen probleem dat uniek is aan monumenten, maar het wordt er wel gevoeliger omdat herstel aan een monumentaal dakvlak meer voeten in de aarde heeft dan aan een gewoon dak.
Deze bevestiging is geen garantie dat een monumentencommissie akkoord gaat met elk ontwerp rond een schoorsteen. Zij beoordeelt het hele plan, en de blinde bevestiging is daarin een argument, niet een vrijbrief. Bij een schoorsteen die zelf een beschermd onderdeel is, met eigen voegwerk of een historische bekroning, ligt de aandacht vaker bij het metselwerk dan bij het dakvlak ernaast, en dan is overleg met de commissie over het aansluitdetail nog belangrijker dan de keuze van het felssysteem. Voor het dakvlak zelf, waar de meeste vierkante meters liggen en waar de meeste schroefgaten zouden komen als u er niet over nadenkt, is de blinde klem het onderdeel van de oplossing dat het makkelijkst uit te leggen is aan wie over de vergunning beslist.
Wie meer wil weten over hoe een schoorsteen op een gewoon klikdak wordt aangesloten, zonder de beperkingen van een monumentenstatus, vindt dat elders op deze site.