Klikzink
Staal zet uit met de temperatuur. Bij een korte baan blijft dat binnen een marge die een vaste klem kan opvangen, maar bij een lange baan loopt de uitzetting op tot een lengte die niet meer zomaar verstopt kan worden onder de fels. Elke klem die op zijn plek blijft staan terwijl de plaat eronder wil bewegen, wordt dan een punt waar de plaat gaat trekken. Dat is de reden dat er bij lange banen niet alleen vaste klemmen liggen, maar ook schuifklemmen: klemmen die de fels wel op zijn plek houden, maar de plaat in de lengte laten bewegen.
Op een dak van OSB-plaat komt daar een tweede laag bij. OSB is samengestelde houtspaander, geen massief plaatmateriaal, en de schroef die de klem vastzet grijpt dus in een ander soort vlak dan bij multiplex. De uittrekwaarde van een schroef in OSB ligt lager, vooral als de plaat aan de randen vocht heeft getrokken tijdens de bouw. Dat gebeurt vaker dan je zou denken: een dak dat een paar weken open ligt voordat de bedekking erop komt, en de platranden die water opnemen bij regen. De plaat zelf blijft dan intact, maar de houtvezels rond de schroefgaten worden zachter, en precies daar moet een klem zijn beste werk doen.
Bij een korte baan op een stevige ondergrond maakt het weinig uit waar de vaste klem precies zit, zolang hij er maar is. Bij een lange baan op OSB is die vraag anders. De vaste klem is het punt waar de baan niet mag bewegen, en van daaruit zet de plaat zich in beide richtingen uit. Zit die vaste klem op een plek waar de OSB al wat vochtiger is, dan combineer je twee zwakke schakels: een schroefverbinding die minder houvast heeft, en een punt dat de volle uitzettingskracht van de hele baan moet opvangen. Bij multiplex is de plaat gelijkmatiger van dichtheid over het hele oppervlak, en speelt die combinatie minder op.
In de praktijk betekent dit dat de vaste klem bij een lange baan op OSB het beste midden op de baan komt, op een plek waar de plaat droog is gebleven en niet aan een rand of naad ligt. Vanaf daar lopen de schuifklemmen naar beide einden toe, en die klemmen mogen de plaat laten bewegen zonder dat de fels loslaat. Een dakdekker die dit voor het eerst doet, is geneigd om alle klemmen even vast te draaien, maar een schuifklem die te strak vastzit werkt niet meer als schuifklem. Hij wordt dan alsnog een vast punt, ergens waar hij dat niet zou moeten zijn, en de plaat zoekt zijn uitzetting dan bij de volgende klem die wel meebeweegt of, in het slechtste geval, bij de fels zelf.
Het meest voorkomende probleem op een OSB-ondergrond zit niet in de klem, maar in de plaat eronder. Een plaatrand die tijdens de bouw een paar keer nat is geworden en weer gedroogd, verliest houtvezelsterkte zonder dat dat aan de buitenkant te zien is. Als daar toevallig een klem op moet komen, zet die klem minder vast dan berekend, en dat merk je niet bij het leggen. Het wordt pas zichtbaar jaren later, als de baan bij uitzetting net iets meer speling neemt dan verwacht en de fels op die plek een millimeter losser komt te liggen dan ernaast. Op een dak is dat geen direct lek, maar het is wel de plek waar water bij een volgende storm makkelijker onder de fels komt.
De oplossing hiervoor ligt niet in de klem zelf, maar in de voorbereiding: platranden die zichtbaar vochtschade hebben, verdienen een klem die net iets verder van die rand af zit, of een schroef die iets dieper in de plaat grijpt waar de kern nog droog is. Dat is geen ingewikkelde aanpassing, maar het vraagt dat de dakdekker de plaat bekijkt voordat hij de klemlijn uitzet, in plaats van de klemafstand blind vanaf de tekening over te nemen. Diezelfde aandacht voor de ondergrond komt ook terug bij een aansluiting die met een lange baan te maken heeft, zoals wij uitleggen bij [de gevelaansluiting op OSB-plaat](/bevestiging/osb-plaat/gevelaansluiting), waar de plaat aan de rand van het dakvlak nog gevoeliger is voor vocht dan in het midden.
Er is geen vaste lengte waarboven de schuifklem plotseling nodig wordt; het is een geleidelijke overgang die afhangt van de temperatuurspreiding die het dak gaat meemaken en van hoe de baan verder op het dak ligt. Een baan die van de nok tot de dakvoet loopt en dus ook nog een aansluiting bij de nok en de dakvoet moet opvangen, krijgt met meer beperkingen te maken dan een baan die vrij tussen twee kilgoten ligt. Bij een lange rechte baan zonder onderbrekingen is de vuistregel dat er ergens een vast punt komt en de rest schuift, en bij een dak met meerdere doorvoeren of een schoorsteen in het vlak wordt die verdeling ingewikkelder omdat elk obstakel zelf ook weer een min of meer vast punt in de plaat legt.
Op OSB is het verstandig om die verdeling niet strakker te maken dan nodig, juist omdat de schroefverbinding daar minder marge heeft dan op een houtachtige plaat met een gelijkmatiger dichtheid. Meer schuifklemmen en één duidelijk vast punt geven de baan de ruimte om zijn uitzetting te verdelen over de hele lengte, in plaats van die op te vangen bij een paar zwaarder belaste punten. Dat is ook de reden dat wij op tekening meekijken waar een baan te lang wordt voor één vaste klem: de juiste verdeling hangt af van de dakvorm, de ondergrond en de plek van doorvoeren, en dat is per dak net weer anders.
Voor wie het dak legt, komt dit neer op twee gewone controles voordat de eerste baan erop gaat. De eerste is kijken naar de staat van de OSB-platen, met bijzondere aandacht voor de randen en naden waar vocht het langst blijft staan. De tweede is de klemverdeling op de lange banen even naast de tekening leggen voordat het werk begint, zodat de vaste klem op een droge plek komt en de schuifklemmen niet per ongeluk te strak worden aangedraaid. Dat kost geen extra tijd op de bouw, het is een kwestie van de volgorde net iets anders aanhouden dan bij een korte baan op een stevige plaat.