Klikzink
De kilgoot is de binnenhoek waar twee dakvlakken op elkaar aflopen. Al het water van beide vlakken komt hier samen, dus loopt er in de kil altijd meer water dan op een gewoon vlak. De banen van beide dakvlakken eindigen schuin in de kil, op de hoek gesneden, en die schuine rand is precies de plek waar de bevestiging het meeste moet doen. Op OSB-plaat komt daar een extra factor bij: de plaat zelf is anders dan multiplex, en dat werkt door tot in de klem.
Onze banen worden blind bevestigd. Onder de fels zit een klem die vastgeschroefd wordt in de ondergrond, en de volgende baan klikt daar overheen. Er gaat dus geen schroef door het zichtvlak van de plaat, maar de klemmen zelf zitten er wel degelijk in, verdeeld over de lengte van de baan. In de kilgoot ligt die verdeling net iets anders dan op een recht dakvlak. Omdat de banen daar schuin aflopen en de belasting door het water groter is, wordt er in de praktijk vaker gekozen voor een iets kortere afstand tussen de klemmen, juist in de laatste meter voor de kil. Dat is geen aparte regel die alleen voor de kilgoot geldt, het is een gevolg van hetzelfde principe dat overal geldt: hoe meer water en hoe groter de kans op stuwing, hoe minder ruimte voor speling in de bevestiging.
OSB-plaat is opgebouwd uit houtspaanders die onder druk en met lijm tot een plaat zijn samengeperst. Dat geeft een plaat die vlak is en waarop makkelijk te werken is, en die goedkoper is dan multiplex. Voor de bevestiging maakt het verschil hoe die spaanders vastzitten. Een schroef in multiplex trekt aan doorlopende houtvezels, en die vezels houden de schroef stevig vast. Een schroef in OSB trekt aan spaanders die met lijm aan elkaar zitten, en dat geeft over het algemeen een lagere uittrekwaarde dan bij multiplex van vergelijkbare dikte. Dat wil niet zeggen dat OSB niet geschikt is, want het wordt op grote schaal onder felsbanen gelegd, vooral in de nieuwbouw. Het betekent wel dat de schroeven van de klemmen recht en op vlak materiaal moeten zitten, zonder scheve inval en zonder dat de schroef net op een randje van een spaander pakt in plaats van in het volle materiaal.
In de kilgoot telt dat harder dan op een recht vlak. Op een gewoon dakvlak trekt de bevestiging vooral aan windbelasting, verspreid over het hele oppervlak. In de kil komt daar de gewichtsbelasting van stromend en soms stilstaand water bovenop, geconcentreerd in een smalle strook. Een klem die op een recht vlak nog wat marge zou hebben, heeft die marge in de kil minder. Als de plaat daar dan ook nog vochtiger is dan gemiddeld, wat bij een kilgoot eerder gebeurt dan ergens anders op het dak, is de combinatie van een lagere uittrekwaarde en een hogere belasting precies waar het misgaat.
OSB is gevoeliger voor vocht aan de randen dan in het midden van de plaat. Waar de plaat gezaagd is, liggen de spaanders open, en daar kan vocht makkelijker intrekken dan door het gesloten oppervlak. In een kilgoot is dat een reëel punt van aandacht, want de platen die de kil vormen worden vaak op maat gezaagd om de juiste hoek te krijgen, en die gezaagde rand komt dan precies op de plek te liggen waar het meeste water langskomt. Een plaatrand die door de jaren heen vocht opneemt, zwelt op en verliest houvast voor de schroef die daar net in zit. De klem zelf gaat daar niet stuk, maar de plaat onder de klem verandert van eigenschap, en dat merk je pas als de bevestiging al los begint te komen.
De gangbare oplossing hiervoor ligt niet bij de felsbaan maar bij de opbouw onder de baan, met een onderlaag die de rand van de plaat afschermt in de kil zelf. Dat is het domein van de dakopbouw en niet van de bevestiging die wij hier behandelen, maar voor de klem is het gevolg wel voelbaar: een droge, stevige rand geeft een klem die zijn houvast houdt, een vochtige rand niet.
Op een recht dakvlak leggen we de banen in een vaste volgorde, van de ene kant naar de andere, met de klemmen op vaste afstand. In de kilgoot wordt er in de praktijk vanuit de kil naar buiten toe gewerkt. De banen van beide dakvlakken worden op de kil aangepast en daar eerst vastgezet, voordat de rest van het vlak volgt. Dat is niet alleen een kwestie van precisie in het snijden, het is ook een kwestie van bevestiging: de klemmen die het dichtst bij de kil liggen, moeten stevig zitten voordat de omliggende banen erover heen klikken, want daarna is bijstellen niet meer mogelijk zonder de baan er weer uit te halen.
Op OSB is die eerste zet extra belangrijk, omdat een schroef die daar mis pakt, later niet zomaar te herstellen is zonder de plaat zelf aan te tasten. Een tweede schroefgat naast een eerste dat niet goed pakte, ligt vaak te dicht bij de rand van de plaat om nog vast houvast te geven. Op multiplex is er door de doorlopende vezelstructuur meer ruimte om een paar centimeter te verschuiven zonder dat de uittrekwaarde meteen instort. Op OSB is die marge kleiner, en dat is precies de reden waarom er in de kil, waar de belasting toch al hoger ligt, zorgvuldig gewerkt moet worden bij het zetten van de eerste klemmen.
Als er in een kilgoot op OSB iets fout gaat met de bevestiging, is dat zelden de klem zelf. De klem is een mechanisch stuk dat zijn werk doet zolang hij ergens stevig in vastzit. Het probleem zit in de combinatie van een iets lagere uittrekwaarde van de plaat, een gezaagde rand die vocht kan opnemen, en een plek op het dak waar toevallig het meeste water samenkomt. Die drie dingen versterken elkaar. Op een recht dakvlak zou een enkele klem die wat losser zit weinig gevolgen hebben, omdat de belasting over veel klemmen verdeeld is. In de kil, waar de rand van de baan minder steun heeft en het water zich concentreert, is diezelfde losse klem eerder de plek waar een probleem ontstaat.
Dit is dan ook geen reden om OSB in de kilgoot te vermijden, het is een reden om er in de kil net iets meer aandacht aan te geven dan elders. Voor wie op tekening al met een kilgoot op OSB rekening houdt, denken we kosteloos mee over de maatvoering van de banen die op de kil aflopen. Van alle drie de kleuren zijn monsters beschikbaar, maar in dit geval gaat het niet om het aanzien van de plaat, het gaat om wat er onder de fels vastzit voordat er ooit een druppel water overheen loopt.