Klikzink
Multiplex als dakbeschot komt in platen, en tussen die platen laat de aannemer ruimte. Die naad is de dilatatie: de plek waar het beschot mag bewegen zonder dat er iets scheurt. Hout werkt met vocht en temperatuur, en een gesloten plaatvloer beweegt anders dan een verzameling losse delen. Juist omdat multiplex als geheel voorspelbaar is, weten wij vooraf waar die bewegingsnaden liggen, en dat bepaalt waar een klem wel en niet mag komen.
De felsbaan zelf zet ook uit, onafhankelijk van het beschot daaronder. Staal beweegt door temperatuurwisseling, ongeveer half zoveel als zink bij dezelfde lengte, maar het beweegt. Onze klemmen zitten onder de fels en laten de baan in de lengte glijden zonder dat er een schroef dwars door de plaat die beweging vastzet. Dat principe botst met de dilatatie in het multiplex als we de klemstrook precies op die voeg leggen: dan werken twee bewegingen tegen elkaar in, de een van het beschot, de ander van de plaat, en dat is niet de bedoeling.
Op een aaneengesloten ondergrond zonder voegen is er in principe overal een gelijke ondergrond om een klem op te schroeven. Bij multiplex is dat net iets genuanceerder. De platen liggen op regelwerk of volledig gedragen, met een voeg van een paar millimeter ertussen om uitzetting van het hout op te vangen. Die voeg is geen decoratief detail, het is een functionele opening. Een klem die daar overheen valt, schroeft in feite twee platen aan elkaar vast op het punt waar ze net los van elkaar moeten kunnen bewegen. Op de lange duur trekt dat de schroef scheef, of trekt het de plaatrand omhoog.
Daarom stemmen wij de klemafstand af op de plaatindeling voordat de eerste baan gelegd wordt. Bij een dak van bijvoorbeeld twaalf meter lang, opgebouwd uit platen van twee meter veertig, liggen er op regelmatige afstand voegen die we vooraf op tekening zetten. De klemmen komen dan net naast die voeg, niet erop en niet er direct tegenaan, zodat elke plaat vrij kan werken en de bevestiging toch overal even sterk aangrijpt. Dat meedenken op tekening kost niets en voorkomt dat er op de bouwplaats geïmproviseerd moet worden met een klem net een paar centimeter verschoven.
Als een klem toevallig precies op de dilatatievoeg terechtkomt, zit de schroef in het slechtste geval maar half in draagkrachtig hout, en in het andere geval spant hij de twee platen tegen elkaar op. Bij het eerste geval trekt de klem na een paar seizoenen los omdat de plaatrand meebeweegt en de schroef niet vast blijft zitten. Bij het tweede geval verdwijnt de speling die de voeg juist moest geven, en dan gaat de beweging alsnog ergens anders zoeken. Dat blijkt niet bij de voeg zelf, maar een paar klemmen verderop, waar de plaat begint te welven of de felsnaad plaatselijk onder spanning komt.
Een dakdekker die dit een keer heeft meegemaakt, herkent het meestal aan een lichte golving in het vlak op een regenachtige dag, wanneer het hout tijdelijk meer vocht opneemt en iets uitzet. Dat is niet de fout van de plaat en niet de fout van de baan, het is een klem die op de verkeerde plek is gezet. Herstellen betekent de klem verplaatsen en de schroefgaten in het beschot dichten, wat op een liggend dak eenvoudiger is dan op een steile gevel, maar in beide gevallen betekent het de baan daar lokaal los maken en opnieuw vastzetten.
Op een dichte ondergrond kan een dakdekker de klemrails in een vast raster leggen en gewoon doorwerken. Op multiplex met dilatatievoegen ligt er een extra stap vóór het leggen: de plaatindeling van de timmerman naast de klemafstand van de felsbaan leggen, en kijken waar die twee elkaar kruisen. Bij een rechte, voorspelbare plaatindeling is dat in een halfuur uitgezocht. Bij een dak met veel inspringende hoeken, zoals bij een dakkapel of een aansluiting op een lager dakvlak, moet dat per vlak opnieuw bekeken worden, omdat de platen daar vaak op maat gezaagd zijn en de voegen niet meer op een regelmatige afstand vallen.
Deze afstemming raakt ook andere details op het dak. Bij een aansluiting waar de baan van richting verandert, zoals wij uitleggen bij [de aansluiting op de hoekkeper](/bevestiging/multiplex/hoekkeper), ligt er vaak al een kopse plaatnaad in de buurt, en dan moet de klemmaat op twee dingen tegelijk kloppen: de looprichting van de baan en de ligging van de voeg. Ook bij een doorvoer, zoals bij [de dakdoorvoer op multiplex](/bevestiging/multiplex/dakdoorvoer), snijdt het beschot vaak net op een plaatrand, en dan telt de dilatatie extra zwaar mee omdat er toch al minder ruimte is om de klem te verschuiven.
Op een klein dakvlak, een dakkapel of een luifel van een paar vierkante meter, is de kans dat een klem precies op een voeg valt klein, simpelweg omdat er weinig platen en dus weinig voegen zijn. Op een groot vlak van tientallen meters, met platen die in een regelmatig patroon achter elkaar liggen, is die kans reëel als er niet vooraf op gerekend wordt. Hoe groter het dak, hoe meer het loont om de plaatindeling en de klemmaat samen op tekening te zetten voordat er iets gelegd wordt.
Er is ook een grens aan wat de klem kan opvangen. De klem onder de fels laat de baan zelf vrij bewegen in de lengte, maar hij kan geen beweging van het beschot onder de baan opvangen als die beweging groter is dan de voeg zelf toelaat. Als het multiplex fout gelegd is, met te weinig ruimte tussen de platen of met platen die niet goed geborgd liggen, dan helpt geen klemafstand dat te compenseren. De bevestiging van de felsbaan lost geen gebrek in het onderliggende beschot op, die volgt de regels van dat beschot.
Bij twijfel over een specifieke plaatindeling denken wij mee op tekening, en dat geldt voor een enkel dakvlak net zo goed als voor een compleet ontwerp met meerdere aansluitingen. Een tekening met de voegmaten van het multiplex erop is voor ons voldoende om de klemafstand daarop af te stemmen, zodat de dilatatie kan doen waar ze voor bedoeld is zonder dat de bevestiging daar last van heeft.