Klikzink
Een dilatatievoeg is de naad waar het gebouw zichzelf ruimte geeft. Beton krimpt, hout werkt, een staalconstructie zet uit en in met de temperatuur. De voeg vangt die beweging op zodat de rest van de constructie dat niet hoeft te doen. Voor de bedekking daarboven betekent dat: de bevestiging bij die voeg mag de beweging niet tegenhouden. Doet hij dat toch, dan gaat de beweging alsnog door, maar dan niet in de naad. Dan gaat hij door de plaat, en dat is waar scheuren beginnen.
Op een steil dak komt daar iets bij dat op een vlak dak niet speelt. De felsbaan ligt niet plat op zijn ondergrond te wachten tot de zon hem uitzet. Hij hangt. Zwaartekracht trekt de baan voortdurend naar beneden, over de gehele lengte van de helling. Bij een dakhelling van veertig graden of meer is dat geen kleine kracht. Elke klem in die baan draagt niet alleen zijn eigen stukje plaat, maar houdt ook tegen dat de plaat erboven verder naar beneden schuift. De bevestiging is dus niet alleen een fixatiepunt voor uitzetting in de breedte, hij is ook een draagpunt in de lengte. Dat is een andere belasting dan waarvoor een klem op een vlak dak in de eerste plaats bedoeld is.
Op een vlak of licht hellend dak zit de klem er vooral om de baan op zijn plaats te houden terwijl hij vrij kan bewegen bij temperatuurwisseling. De baan zelf draagt zijn eigen gewicht, verdeeld over het hele dakvlak. Op een steil dak verschuift die balans. Onder de dilatatievoeg loopt de fels van de bovenliggende banen door tot aan de voeg en stopt dan. Vanaf dat punt moet de bevestiging het gewicht van alles daarboven kunnen dragen zonder de laterale bewegingsvrijheid te verliezen die de voeg net daar juist mogelijk moet maken. Een klem die star vastklemt, blokkeert de beweging en concentreert de spanning op een klein stukje plaat. Een klem die te los zit om het gewicht te houden, laat de baan langzaam naar de voeg toe zakken, jaar na jaar een fractie, tot de naad dichtslibt of de plaat op de klem gaat hangen op een plek waar hij dat niet zou moeten doen.
Bij Klikzink lossen we dit op door de klemposities rond een dilatatievoeg op een steil dak te herzien ten opzichte van een regelmatig veld. De klem direct onder de voeg krijgt een andere rol: hij moet de last van de bovenliggende banen dragen en gelijktijdig de baan eronder los laten bewegen in de richting van de voeg. Dat vraagt om een vaste ophanging boven de voeg en een glijdende bevestiging eronder, in plaats van een reeks identieke klemmen die overal hetzelfde doen. Dat is een principe dat we ook toepassen bij een gewone dilatatie op een klikdak, zoals wij uitleggen bij [de dilatatie bij een klikdak](/bevestiging/dilatatie), maar op een steil dak telt de zwaartekracht als extra factor mee in waar die vaste ophanging moet komen.
Stel dat een dakdekker de dilatatie op een steil dak legt zoals hij dat op een vlak dak zou doen: een regelmatige reeks klemmen, allemaal even ver van de voeg, allemaal met dezelfde speling. Op een vlak dak werkt dat, omdat elke baan zijn eigen gewicht draagt en alleen in de breedte beweegt. Op een steil dak trekt de zwaartekracht de bovenste baan voortdurend richting de voeg. Zonder een vast draagpunt boven die voeg zakt de bovenste baan langzaam. De eerste jaren merkt niemand dat, want de beweging is klein en de voeg vangt hem gewoon op. Maar de voeg is ontworpen op een bepaalde bewegingsruimte in twee richtingen: uitzetten en krimpen. Als de baan er alleen naar toe blijft kruipen en nooit terug, raakt die ruimte op een dag op. Dan drukt de baan tegen de voegafdekking, of de voeg trekt open op een plek waar hij dat niet zou moeten doen, en het lek zit niet in de voeg zelf maar in de bevestiging die de voeg zijn werk niet liet doen.
Het omgekeerde risico is er ook. Een dakdekker die, wetend dat het om een steil dak gaat, de klemmen juist extra vast aandraait om verzakking te voorkomen, blokkeert daarmee de zijwaartse beweging die de voeg net mogelijk moet maken. De baan kan dan niet meer uitzetten in de breedte op die plek. Bij een warme dag in de zomer zoekt het materiaal een uitweg, en die uitweg is een golf of een plooi net naast de klem, precies op de plek waar je hem het minst wilt hebben, vlak bij de voeg waar iedereen naar kijkt omdat daar de aansluiting zit.
Op de bouwplaats komt dit neer op een paar concrete keuzes bij het leggen. De klem direct boven een dilatatievoeg op een steil dakvlak wordt vast bevestigd, zodat hij het gewicht van de bovenliggende banen daadwerkelijk draagt. De klemmen net onder de voeg krijgen bewust meer speling, zodat de onderliggende baan vrij kan bewegen zonder aan de bovenliggende te trekken. Dat is een andere volgorde van werken dan bij een regelmatig veld, en het is iets waar de dakdekker vooraf naar moet kijken, niet iets dat hij tijdens het leggen kan bijsturen als het al fout gaat.
Het raakt ook de vraag hoe lang een baan mag zijn boven een voeg. Onze felsbanen worden op de millimeter afgekort geleverd, en bij een steil dak met een dilatatievoeg is de lengte van de baan boven die voeg medebepalend voor hoeveel gewicht op dat ene vaste draagpunt komt. Een langere baan boven de voeg betekent meer gewicht op die klem, en dus een zwaardere uitvoering van dat specifieke bevestigingspunt dan verderop in het veld waar de klemmen alleen zijwaartse beweging opvangen.
Dit detail speelt niet op elk dak. Bij een vlak of licht hellend dak, of bij een dilatatie die niet in de valrichting van het water ligt maar dwars erop aan de nok, is de zwaartekracht geen factor van betekenis en volstaat de gewone aanpak zoals bij een regelmatige dilatatievoeg. Het is specifiek de combinatie van een steile helling met een voeg die de baan in de lengte doorsnijdt, die vraagt om dit onderscheid tussen een vast draagpunt en een glijdende bevestiging. Wie dat onderscheid vooraf op tekening laat meekijken, voorkomt dat het pas op het dak zelf duidelijk wordt welke klem waar had moeten zitten.